UNICEF Lansa Portal Risku Klimátiku atu Hametin Protesaun ba Labarik iha Timor-Leste

(Díli), kaikoli 23/09/2026 – UNICEF hamutuk ho Governu Timor-Leste no parseiru sira lansa Relatóriu no Portal Índise Risku Klimátiku ba Labarik sira iha Timor-Leste. Modelu Risku Dezastre (CCRI-DRM), nu’udar instrumentu ida atu ajuda identifika área sira ne’ebé labarik enfrenta risku klimátiku aas liu no orienta preparasaun no investimentu.

Iha diskursus Ms. Patrizia DiGlovani hatete katak, informasaun kona-ba expozisaun ba perigu klimátiku, vulnerabilidade labarik sira no lakuna iha asesu ba servisu esensiál. Dadus sira ne’e bele uza atu apoia planeamentu munisipál, estratéjia setoriál, preparasaun ba dezastre no dezenhu servisu ne’ebé reziliente ba klima.

“Lansamentu ne’e marka pasu importante ida iha ita-nia esforsu hamutuk atu proteje labarik sira husi impaktu no dezastre ne’ebé relasiona ho klima,” hateten Ms.Patrizia DiGlovani iha kaikoli 23/09/2026.

Nia mós subliña katak krize klimátika iha ligasaun direta ho direitu labarik tanba nia bele afeta saúde, nutrisaun, asesu ba bee mós, edukasaun, protesaun no seguransa família no komunidade.

“UNICEF determina katak krize klimátika mak mos krize ba direitu labarik, tanba afeta kuaze aspetu hotu iha moris labarik nian,” hateten iha diskursu.

Relatóriu Globál kona-ba Risku Klimátiku ba Labarik ne’ebé UNICEF publika hatudu katak kuaze labarik hotu iha mundu enfrenta pelo menus perigu klimátiku bo’ot ida, enkuantu liu husi 4 millaun labarik enfrenta to’o ameasa neen ne’ebé akontese hamutuk.

Maibé, expozisaun ba perigu klimátiku de’it la determina nível risku ne’ebé labarik enfrenta vulnerabilidade sosial no asesu ba servisu esensiál mós determina kapasidade família no labarik sira atu enfrenta impaktu.

“Risku aumenta bainhira perigu klimátiku kona ba labarik ne’ebé já enfrenta kiak, malnutrisaun, ka la iha asesu fiável ba servisu esensiál,” nia afirma.

Iha Timor-Leste, labarik sira enfrenta expozisaun ba seca, inundasaun, manas ekstremu no tempestade tropical, situasaun ne’e bele sai grave liu tán bainhira kombina ho izolamentu jeográfiku no lakuna iha asesu ba servisu esensiál.

Diskursu ne’e hatudu katak 45% labarik ho idade menus husi tinan lima sofre husi stunting. Redusaun udan, perda produsaun agríkola, aumentu presu ai-han, bee la seguru no expozisaun ba moras bele aumenta vulnerabilidade ba malnutrisaun.

“Iha Timor-Leste, 45% labarik idade menus husi tinan lima sofre husi stunting,” nia hatutan.

Falta bee mós bele aumenta todan ba família sira, liu-liu feto no labarik sira ne’ebé bele presiza gasta tempu barak atu buka bee. Kondisaun ne’e bele hamenus tempu ba aprendizajen no aumenta risku ba moras, inklui moras diarreia.

Labarik ho defisiénsia, komunidade iha área remota, adolescente feto sira no labarik sira ne’ebé hela iha situasaun kiak konsidera hanesan grupu ne’ebé bele sente impaktu klimátiku ho intensidade boot liu.

Projesaun ne’ebé refere iha diskursu hatudu katak kondisaun El Niño bele hamenus udan sezonál iha Timor-Leste entre Novembru 2026 no Abril 2027. Tanba ne’e, lansamentu portal konsidera importante atu suporta preparasaun sedu.

Maibé, avizu sedu la signifika katak sofrimentu sei akontese inevitavelmente. Preparasaun sedu bele ajuda prevene impaktu ne’ebé bele evita.

“Avizu sedu ida la bele sai hanesan predisaun ba sofrimentu. Ita sei iha tempu atu halo asaun,” afirma diskursu.

Dadus husi portal bele ajuda orienta desizaun kona-ba hametin sistema no forneseimentu bee, aumenta preparasaun iha servisu saúde no nutrisaun, no asegura katak eskola sira iha bee, saneamentu no planu kontinuidade aprendizajen ne’ebé reziliente ba klima.

Portal mós bele suporta planeamentu protesaun sosial responsivu ba shock, atu ajuda família vulneravel sira proteje dieta, saúde no edukasaun labarik sira.

“Portal CCRI-DRM bele ajuda ema sira ne’ebé foti desizaun atu identifika fatin ne’ebé perigu klimátiku hasoru ho númeru labarik barak no lakuna iha servisu esensiál,” hateten iha diskursu.

UNICEF subliña katak portal ne’e la’ós objetivu finál, maibé tenke sai instrumentu ne’ebé uza atu informa desizaun no asaun iha nivel lokal.

“Portal ida, maski avansadu oinsá de’it, la bele proteje labarik mesak. Valor portal ne’e sei sukat liu husi desizaun ne’ebé nia ajuda informa no asaun ne’ebé tuir mai,” nia eselente.

Portal ne’e sei presiza atualiza bainhira dadus demográfiku, prestasaun servisu no informasaun kona-ba perigu klimátiku foun disponivel. Koñesimentu lokal husi postu administrativu, suku no aldeia mos konsidera importante atu kompleta análize nasional no munisipál.

UNICEF mos subliña importánsia atu involve labarik no joven sira iha prosesu desizaun kona-ba futuru. Sira-nia esperiénsia kona-ba mudansa iha tempu no fonte bee iha komunidade bele kontribui ba preparasaun, polítika klimátika no planeamentu dezenvolvimentu lokal.

Iha lansamentu ne’e, UNICEF hato’o apresiasaun ba Governu Timor-Leste, Ministériu Finansas, Instituto Nasional Estatístika Timor-Leste, Autoridade Protesaun Sivíl, ministériu liña sira, peritu tékniku nasional no parseiru internasionál sira ne’ebé kontribui ba dezenvolvimentu portal.

“Mai ita halo portal ne’e sai liu husi mapa ida halo nia sai guia ba preparasaun no instrumentu ida ba investimentu ne’ebé justu liu,” nia afirma.

Diskursu remata ho apelu atu asaun klimátika iha Timor-Leste bazeia ba realidade no nesesidade iha munisípiu, komunidade no família sira.

“Krize klimátika bele sai problema globál, maibé solusaun ne’ebé efetivu liu tenke bazeia iha realidade husi munisípiu ida-idak, komunidade ida-idak no labarik ida-idak.” nia hakotu.

                          Ekipa: Media Mudansa