(Díli), Balide 09/11/2026 – Sosiedade sivíl iha Timor-Leste kontinua sai pilar importante ida iha prosesu dezenvolvimentu nasaun, liuliu iha esforsu atu promove justisa sosial, igualdade, demokrasia no protesaun direitus fundamentál sidadaun.
Kontribuisaun organizasaun sosiedade sivíl durante tinan barak la limita de’it ba advokasia direitus umanus, maibé mós estende ba área igualdade jéneru, direitu labarik, direitu ema ho defisiénsia, ambiente, agrikultura, edukasaun, saúde no governasaun.
Iha atividade ne’e, reprezentante organizasaun sosiedade sivíl sira mós fó apresiasaun ba lider, diretór no ativista sira ne’ebé durante tempu naruk dedika an liuhusi servisu voluntáriu no kontribui ba dezenvolvimentu sosiedade. Maski balu la kontinua servisu diretamente, sira-nia dedikasaun no kontribuisaun kontinua sai inspirasaun ba jerasaun foun.
Tuir Diretór Ezekutivu FORNTIL, Inocêncio de Jesus Xavier, iha nia diskursus, esplika katak sosiedade sivíl tenke mantein identidade independente, tanba la’ós parte governu no la’ós parte setór komersiál, maibé instituisaun ne’ebé dedika an ba servisu públiku, voluntariadu no apoiu ba komunidade.
“Sosiedade sivíl iha responsabilidade atu promove prosperidade, koezaun sosial, igualdade, justisa sosial no demokrasia ne’ebé forte no sustentável,” hatete Diretór Ezekutivu FORNTIL, Inocêncio de Jesus Xavier iha salaun UCT 09/11/2026.
Diretór Ezekutivu FORNTIL, Inocêncio mós hateten katak iha kontestu Timor-Leste, sosiedade sivíl iha istória importante ne’ebé liga metin ho luta libertasaun nasionál, liuliu liuhusi organizasaun feto no movimentu sosial sira ne’ebé partisipa iha rezisténsia ba libertasaun Pátria.
Maski iha kontribuisaun importante, organizasaun sosiedade sivíl kontinua enfrenta dezafiu, liuliu limitasaun rekursu finanseiru no umanu. Maibé, situasaun ne’e la hamenus sira-nia kompromisu atu kontinua kontribui ba dezenvolvimentu nasaun no hadi’a komunidade nia moris.
Iha fatin hanesan, reprezentante Amo Aniceto Maia da Costa, subliña katak atu sosiedade sivíl bele kumpre nia misaun, organizasaun sira presiza hametin kredibilidade, transparénsia, responsabilidade no kompromisu atu serve interese públiku.
Nia esplika katak prosesu validasaun no rekoñesimentu legál ba organizasaun sosiedade sivíl la’ós de’it atu kumpre rekizitu administrativu, maibé mós importante atu harii konfiansa públika.
“Validasaun la’ós de’it kumpre rekizitu administrativu no legál, maibé mós sai fundamentu atu harii konfiansa públika,” hateten reprezentante Amo Aniceto.
Tuir nia, organizasaun ida presiza iha estatutu no estrutura institusionál ne’ebé klaru, jestaun rekursu finanseiru ne’ebé responsável, no programa ne’ebé fó benefísiu konkretu ba komunidade.
Amu Aniceto mós enfatiza katak sosiedade sivíl tenke kontinua defende direitu no dignidade umana, liuliu ba labarik, foin-sa’e, ema ho defisiénsia no komunidade vulnerável. Aleinde ne’e, organizasaun sira presiza hametin esforsu atu kombate pobreza, esplorasaun, violénsia no diskriminasaun.
Iha aspetu demokrasia no governasaun, nia konsidera katak sosiedade sivíl la’ós de’it sai observadór, maibé tenke partisipa ativu iha prosesu dezenvolvimentu no tomada desizaun públika, liuhusi diálogu konstrutivu, advokasia bazeia ba evidénsia no monitorizasaun ba polítika públika.
“Relasaun entre governu no sosiedade sivíl tenke halo kooperasaun no respeitu ba independénsia no responsabilidade, Kritika konstrutiva la signifika sai inimigu governu, maibé sai kontribuisaun atu hadi’a polítika públika no responde ba nesesidade povu,” nia hatutan.
Nia mós apela ba organizasaun sosiedade sivíl atu hametin koordenasaun no solidariedade iha nivel lokál, nasionál no internasionál, hodi aumenta kapasidade lideransa, jestaun no partilla informasaun, no evita duplikasaun programa ne’ebé la nesesáriu.
Enkuantu ne’e, Inocêncio de Jesus Xavier hato’o agradese ba Governu Timor-Leste, liuliu governu konstitusionál sira ne’ebé durante mandatu aloka Orsamentu Jerál Estadu atu apoia organizasaun sosiedade sivíl, inklui organizasaun Igreja Katólika, Protestante no instituisaun seluk ne’ebé servisu ba hakbiit komunidade.
Diskusaun ne’e mós sai oportunidade atu haree fila-fali identidade, papel no responsabilidade sosiedade sivíl iha Timor-Leste, inklui dokumentu no prosesu konsultasaun ne’ebé hahú dezenvolve iha tinan 2015. Rezultadu diskusaun sei aprezenta husi Sérgio Luís, nu’udar diretór, atu partilla ho partisipante sira.
Atividade ne’e envolve reprezentante husi Igreja Katólika, Igreja Protestante, komunidade Muçulmana, akademiku, lider relijiozu, empreendedór, organizasaun movimentu sosial, ativista direitus umanus no ambiente, inklui peskizadór sira ne’ebé fó kontribuisaun ba dezenvolvimentu dokumentu kona-ba sosiedade sivíl.
Iha ikus, diskusaun ne’e hein katak bele hametin identidade no papel organizasaun sosiedade sivíl iha Timor-Leste, no sai referénsia ba organizasaun sira iha rejiaun Ázia.
Ho nune’e, lideransa sira apela ba organizasaun sosiedade sivíl atu kontinua mantein unidade, independénsia, transparénsia no persisténsia, hodi defende interese públiku no kontribui ba konstrusaun Timor-Leste ne’ebé justu, demokrátiku no sustentável.
Ekipa: Media Mudansa















