Masakre Santa Cruz: Memória Sakrifísiu Ne’ebé Sei Moris Iha Konsénsia Povu Timor-Leste

(Díli), Kintal Bo’ot 11/11/2026 – Masakre Santa Cruz, ne’ebé akontese iha loron 12 Novembru 1991, kontinua hela metin iha memória no konsiénsia povu Timor-Leste. Maski liu ona tinan 35, tragedia ne’e la’ós de’it rekordasaun kona-ba lakon moris no sofrimentu, maibé mós símbolu korajen, unidade no luta povu Timor-Leste ba liberdade no ukun-rasik-an.

Buat ne’ebé akontese iha loron istóriku ne’ebá sei hela hanesan lembransa moras ida, liuliu ba sira ne’ebé sai vítima, família ne’ebé lakon sira-nia membru família no ema sira ne’ebé sai testemuña direta ba brutalidade ne’ebá.

Sr. João António Dias, hatete katak testemuña ne’ebé akompaña no haree diretamente situasaun durante masakre, konta katak tratamentu ba vítima sira ne’ebé kanek no mate la hanesan iha momentu ne’ebá, la’ós vítima hotu mak lori ba ospitál, tanba balu lori ba morgue.

“Vítima sira ne’ebé hetan kanek no mate, hetan tratamentu diferente. Karreta barak ne’ebé tama ba área Santa Cruz la lori vítima hotu ba ospitál, maibé balu lori ba morgue,” hatete sr.João António Dias iha kintal bo’ot 11/11/2026.

Nia mós lembra katak situasaun iha tempu ne’ebá nakonu ho ta’uk, ameasa no violénsia husi forsa militar Indonésia kondisaun ne’e halo vítima sira no família sira sofre liután, tanba iha inserteza kona-ba destinu no paradeiru membru família sira.

Maski situasaun seguransa iha tempu ne’ebá difísil, realidade kona-ba saida mak akontese iha Santa Cruz la konsege taka nafatin filmajen no dokumentasaun ne’ebé konsege rejista momentu masakre nian sai dalan importante atu lori sofrimentu povu Timor-Leste ba koñesimentu komunidade internasionál.

Dokumentáriu The Death of a Nation, ne’ebé aprezenta imajen no dokumentasaun kona-ba masakre, sai instrumentu ida atu habelar informasaun kona-ba violasaun direitus umanus ne’ebé akontese iha Timor-Leste.

Imajén no informasaun sira ne’e konsege to’o ba nasaun oioin, inklui Portugal, Holanda, Inglaterra, Austrália no Nova Zelándia. Divulgasaun ne’e ajuda hamosu atensaun internasionál no halo mundu komesa haree ho klaru liután kona-ba situasaun povu Timor-Leste iha tempu okupasaun.

Ba João António Dias, memória kona-ba Masakre Santa Cruz la’ós de’it kona-ba vítima sira ne’ebé lakon sira-nia vida, maibé mós kona-ba kontribuisaun bo’ot ne’ebé akontesimentu ne’e fó ba luta diplomátika Timor-Leste. Dokumentasaun kona-ba masakre ajuda lori kestaun Timor-Leste ba debate internasionál, liuliu kona-ba direitus umanus no direitu povu ida atu determina nia futuru rasik.

Atensaun no solidariedade husi nasaun no organizasaun internasionál sira sai parte importante iha esforsu diplomátiku ne’ebé kontinua to’o Timor-Leste hetan oportunidade atu determina nia futuru liuhosi referendu iha 1999 no ikus mai restaura independénsia iha 2002.

Iha tinan 35 hosi Masakre Santa Cruz, João António Dias fó mensajen ba jerasaun foun atu kontinua valoriza istória no sakrifísiu ne’ebé jerasaun uluk hasoru durante luta ba independénsia.

“Independénsia ne’ebé ita hetan ohin la’ós de’it rezultadu hosi luta iha pasadu, maibé responsabilidade ne’ebé jerasaun ohin loron tenke kontinua lori ba oin,” nia hatutan.

Nia mós enkoraja juventude atu la depende de’it ba buka oportunidade servisu, maibé tenke iha inisiativa no kreatividade atu kria oportunidade rasik ba nia, dezenvolve produsaun lokál, hahú negósiu no hametin ekonomia nasionál mak dalan balu ne’ebé juventude bele kontribui ba dezenvolvimentu nasaun.

Nia espera katak jerasaun foun bele sai parte ativa iha konstrusaun nasaun ne’ebé dame, demokrátiku no dezenvolvidu, ho responsabilidade atu mantein unidade no proteje independénsia.

Masakre Santa Cruz sei nafatin sai memória istórika importante ida ba povu Timor-Leste. Memória ne’e la’ós atu hanoin de’it kona-ba sofrimentu no lakon moris, maibé atu hanorin jerasaun foun katak liberdade ne’ebé ita goja ohin loron iha folin bo’ot.

Iha kada aniversáriu, memória Santa Cruz fó hanoin fali katak sakrifísiu jerasaun uluk tenke sai inspirasaun ba jerasaun ohin atu kontinua harii nasaun ho dame, unidade, justisa no responsabilidade.

 

                         Jornalista: Linu Josman

                      Editor: Ana Maria da Silva