UNFPA no SEI Kolabora Hodi Hametin Jestaun Dadus ba Monitorizasaun VBJ.

(Díli), Hotel Timor 21/09/2026 – Organizasaun Nasoins Unidas ba Populasaun (UNFPA) hamutuk ho Sekretariadu Estadu ba Igualdade (SEI) kontinua hametin kapasidade funsionáriu sira iha área jestaun dadus, monitorizasaun no avaliasaun (M&E), nu’udar parte husi esforsu atu apoia implementasaun Plano Asaun Nasionál Kontra Violénsia Bazeia ba Jéneru (PAN-GBV) 2022–2032.

Inisiativa ne’e hala’o liu-husi formasaun loron rua kona-ba Jestaun Dadus, Jestaun Bazeia ba Rezultadu, no Monitorizasaun no Avaliasaun, ho objetivu atu hasa’e kapasidade funsionáriu sira iha rekolla, jestaun, análize no utilizasaun dadus atu sukat progresu no rezultadu programa sira kontra violénsia bazeia ba jéneru.

Iha diskursus Representante UNFPA, Umbelina Rodrigues, hateten katak esforsu atu hapara violénsia bazeia ba jéneru la’ós de’it kona-ba kompromisu, maibé presiza apoiu husi sistema dadus no evidénsia ne’ebé forte.

Bainhira ita ko’alia kona-ba hapara violénsia bazeia ba jéneru, ita ko’alia kona-ba proteje dignidade umana, tane aas direitu, no transformasaun de vida,” dehan UNFPA,Umbelina Rodrigues iha Hotel Timor 21/09/2026.

Tuir nia, kompromisu no intensaun di’ak de’it la sufisiente atu asegura progresu ne’ebé signifikativu no sustentável instituisaun sira presiza sistema forte, rezultadu esperadu ne’ebé klaru, dadus konfiável no evidénsia kredível atu orienta prosesu foti desizaun.

“Atu halo progresu ne’ebé signifikativu no dura, ita presiza sistema ne’ebé forte, rezultadu esperadu ne’ebé klaru, dadus ne’ebé konfiável, no evidénsia ne’ebé kredivel atu orienta ita-nia desizaun sira no sukat se ita-nia intervensaun sira halo duni diferensa,” nia hatutan.

Rezultadu survey hatudu katak sei iha dezafiu iha kualidade jestaun dadus, pontualidade no kompleteza dadus husi liña ministeriais. Funsionáriu sira mos relata katak relatóriu balun seidauk iha dezagregasaun sufisiente tuir seksu, idade no defisiénsia, ne’ebé bele halo nesesidade grupu vulnerável sira sai menus vizível.

Nia mós hateten katak partisipante sira hatudu interese maka’as atu hadi’a sira-nia abilidade iha hakerek relatóriu, análize dadus, uza ferramenta dijitál hanesan KoboToolbox, no dezenvolve polítika bazeia ba evidénsia.

“Dadus ne’ebé di’ak bele fó vizibilidade ba sira ne’ebé dala barak ladún vizivel evidénsia di’ak bele hametin desizaun sira ne’ebé afeta sira nia moris,” nia hateten.

esperiénsia no nesesidade husi grupu vulnerável, inklui labarik-feto adolexente iha Nia subliña katak sistema M&E ne’ebé klaru no dadus ne’ebé verifikadu bele ajuda asegura katak munisípiu rurál, feto ho defisiénsia no ema ne’ebé iha risku ba violénsia, la sai “invizível” iha sistema dadus.

“Objetivu mak atu transforma dadus ba evidénsia, evidénsia ba desizaun informadu, no desizaun informadu ba polítika ne’ebé di’ak liu, servisu ne’ebé forte liu no rezultadu ne’ebé di’ak liu ba feto, labarik-feto no komunidade sira,” nia afirma.

Iha fatin hanesan, DC-SEI Armando da Costa hatutan katak organizasaun sira ne’ebé envolve iha resposta ba violénsia bazeia ba jéneru presiza kontinua hametin sistema monitorizasaun no avaliasaun, atu bele sukat ho di’ak progresu husi implementasaun PAN-GBV.

“Organizasaun ne’e kolabora no hametin esforsu atu dezenvolve sistema monitorizasaun no avaliasaun ne’ebé efetivu ba implementasaun Plano Asaun Nasionál Kontra Violénsia Bazeia ba Jéneru,” dehan Armando da Costa.

Tuir Armando, hatutan katak formasaun ne’e fó atensaun ba funsionáriu sira ne’ebé servisu iha área planeamentu, monitorizasaun no prevensaun violénsia bazeia ba jéneru, ho objetivu atu hasa’e kapasidade iha prosesu monitorizasaun, jestaun dadus no análize informasaun.

Sistema M&E no jestaun dadus ne’ebé efetivu, tuir nia, importante atu produz relatóriu ho kualidade no bazeia ba evidénsia. Relatóriu sira ne’e bele ajuda instituisaun relevante sira komprende rezultadu programa, identifika dezafiu no determina área sira ne’ebé presiza atensaun liután.

Armando mós hateten katak relatóriu kona-ba implementasaun iha tinan 2024 no 2025 aprezenta ona ba Parlamentu Nasionál iha semana liubá. Dadus husi tinan rua ne’e sei sai referénsia importante atu komprende situasaun violénsia iha munisípiu sira no resposta ne’ebé hala’o hosi instituisaun sira.

“Informasaun ne’ebé hetan hosi prosesu ne’e bele sai baze ba diskusaun iha nivel Governu, Parlamentu Nasionál no instituisaun relevante sira, liuliu kona-ba dezenvolvimentu politika estratéjika no alokasaun orsamentu ne’ebé apropriadu,” nia hateten.

Iha nivel munisípiu, funsionáriu sira hosi Ministériu Solidariedade Sosial no entidade relevante sira kontribui iha rekolla dadus no preparasaun relatóriu. Mekanizmu rede referál iha nivel munisípiu mos sai parte importante husi koordenasaun entre instituisaun nasionál no munisipál.

Liuhosi formasaun no hametin sistema monitorizasaun no avaliasaun, UNFPA no SEI buka atu aumenta kapasidade funsionáriu, hadi’a koordenasaun no asegura katak dadus no evidénsia bele uza ho efetivu atu apoia dezenvolvimentu politika no programa kontra violénsia bazeia ba jéneru iha Timor-Leste.

UNFPA reafirma nia kompromisu atu apoia reforsu kapasidade institusionál no dezenvolvimentu sistema monitorizasaun no avaliasaun ne’ebé konfiável no sustentável, nu’udar apoiu ba implementasaun efetivu PAN-GBV 2022–2032.

 

                     Ekipa: Media Mudansa