Roteiru Saneamentu no Ijiene Fó Orientasaun ba Melhoria Servisu Saneamentu iha Timor-Leste

(Díli), Fatuhada 01/10/2026 – Workshop Nasionál ba Dezenvolvimentu Roteiru Saneamentu no Ijiene ba Timor-Leste sai nu’udar etapa importante ida atu kontinua esforsu nasional hodi asegura asesu ekuitativu no sustentável ba servisu saneamentu ba populasaun tomak.

Iha workshop ne’e, reprezentante UNICEF, Patrizia Di Geovani, hato’o apresiasaun ba lideransa no kompromisu Governu Timor-Leste nian iha avansa setór Bee, Saneamentu no Ijiene (BESI), no mós rekoñese kontribuisaun husi parte interesada sira hotu iha dezenvolvimentu roteiru ne’e.

“Asesu ba saneamentu seguru nu’udar direitu umanu fundamentál ida no motór importante ba dezenvolvimentu nasionál,” hateten reprezentante UNICEF, Patrizia Di Geovani iha Fatuhada 01/10/2026.

UNICEF konsidera katak sistema saneamentu ne’ebé efetivu bele kontribui atu hamenus moras, mellora sobrevivénsia no nutrisaun infantil, hasa’e rezultadu edukativu, proteje ambiente, no aumenta produtividade ekonómika.

Ba labarik sira, asesu ba saneamentu adekuadu konsidera importante tebes tanba iha ligasaun direta ho saúde, dignidade, seguransa no moris-di’ak.

Maski Timor-Leste halo ona progresu iha aumentu asesu ba servisu saneamentu durante tinan sira liu-bá, sei iha nafatin dezafiu balun ne’ebé presiza atensaun no investimentu kontinua.

“Dezafiu importante balun sei iha nafatin, ne’ebé presiza investimentu, kapasidade institusional ne’ebé forte, kordenasaun efetivu, no visaun tempu naruk ida ne’ebé klaru,” nia hatutan.

Iha kontestu ne’e, Roteiru Saneamentu no Ijiene dezenvolve atu fó orientasaun klaru ba dezenvolvimentu setór saneamentu iha Timor-Leste.

UNICEF esplika katak roteiru ne’e sei fornese bazeia ba evidénsia hodi ajuda prosesu foti desizaun. Relatóriu prelimináriu ne’ebé dezenvolve husi konsultor aprezenta imajen komprensivu kona-ba situasaun servisu saneamentu no ijiene, inklui iha área rurál no urbana.

“Ho identifika prioridade sira, dezafiu sira, no oportunidade sira, bele ajuda haforsa polítiku no parte interesada sira ho enkuadramentu komúm ida,”nia afirma.

UNICEF mós subliña katak estratéjia sira presiza lidera iha nivel nasional no alinha ho prioridade Governu nian. Tanba ne’e, roteiru konsidera importante atu haforsa na’in no lideransa nasional iha dezenvolvimentu setór saneamentu.

“UNICEF orgullu atu apoia Governu Timor-Leste hodi suporta prosesu ne’e no forma vizaun ida ne’ebé reflete aspirasaun no realidade,”nia selente.

UNICEF enfatiza katak saneamentu la’ós de’it kona-ba konstrusaun infraestrutura, maibé presiza aproximasaun komprensivu no koordenasaun diak entre parte relevante sira.

“Ikus liu, UNICEF apoia inisiativa ida ne’e tanba investe iha saneamentu prinsipalmente katak investe ba ema, liu-liu ba labarik no jerasaun sira tuir mai,” nia hateten.

Ba oin, implementasaun Roteiru Saneamentu no Ijiene sei presiza parseria no kompromisu husi Governu, parseiru dezenvolvimentu, instituisaun relevante no komunidade.

UNICEF reafirma prontidaun atu kontinua fó apoiu, liu-liu iha haforsa polítika, harii kapasidade instituisaun, hamosu evidénsia no promove solusaun inovativu.

“Ami nafatin prontu atu fó apoiu hodi hametin polítika, harii kapasidade instituisaun sira, hamosu evidénsia, no promove solusaun inovativu ne’ebé garante saneamentu sustentável no inkluzivu ba ema hotu,” hateten Patrizia Di Geovani.

Iha fatin hanesan, Vice-Ministru Saúde ba Fortalecimentu Institusional, José dos Reis Magno, hato’o apresiasaun ba média autónomu sira nia papel iha divulgasaun informasaun kona-ba programa Governu no atividade sira ne’ebé hala’o iha setór saúde.

Iha enkontru ne’e, responsavel sira ko’alia kona-ba progresu ne’ebé rejista ona iha setór saúde, inklui dezafiu sira ne’ebé kontinua eziste, liu-liu iha área saneamentu, ijiene, jestaun ospitál no prestasaun kuidadu saúde ba populasaun.

Kona-ba infraestrutura ospitál, responsavel sira mós hato’o kona-ba dezenvolvimentu no konstrusaun edifísiu ida ne’ebé destina ba atendimentu pediatria.

Inisiativa ne’e iha objetivu atu separa servisu atendimentu ba pasiente adultu sira husi servisu ba labarik sira, hodi hadi’a kondisaun atendimentu no kuidadu ba pasiente.

Ministériu Saúde mós subliña importánsia atu kontinua projetu sira ne’ebé hala’o hela, inklui disponibilizasaun ekipamentu médiku no laboratóriu, ne’ebé konsidera importante atu hametin kapasidade servisu saúde nian.

Aleinde ne’e, diskusaun mós fó atensaun ba papel instituisaun autónoma sira ne’ebé prevé iha estrutura orgánika Ministériu Saúde no nesesidade atu hametin koordenasaun entre servisu no responsavel sira iha setór saúde.

Koordenasaun ne’e inklui aspetu jestaun ospitál no monitorizasaun atividade sira iha munisípiu.

Iha oportunidade ne’e, responsavel sira hato’o agradesimentu ba jornalista no órgaun komunikasaun sosiál sira ne’ebé partisipa no hatudu interese atu rekolla no divulga informasaun kona-ba polítika, projetu no servisu públiku iha área saúde.

Enkontru ne’e mós sai oportunidade atu hametin diálogu entre instituisaun públika no média, hodi fasilita asesu ba informasaun no ajuda populasaun komprende di’ak liután kona-ba inisiativa no dezafiu sira iha setór saúde.

Iha parte seluk, Sekretáriu Estadu Eletrisidade, Água no Saneamentu, Santos Noroineha, hatete katak Governu kontinua fó atensaun ba saneamentu ambientál tanba konsidera katak saneamentu iha papel importante atu hadi’a saúde públika no moris-di’ak komunidade.

Iha inisiativa ne’e, Governu diskute hela preparasaun planu-roteiru atu orienta asaun saneamentu iha prazu badak, médiu no naruk.

Diskusaun mós haree ba nesesidade atu integra área saneamentu, ambiente no saúde públika, ho konsiderasaun ba rekursu umanu, planeamentu no koordenasaun entre instituisaun kompetente sira.

Iha diskusaun ne’ebá, mós hato’o nesesidade atu define medida konkretu hodi hametin implementasaun polítika saneamentu, inklui mekanizmu fiskalizasaun, monitorizasaun no kontrolu ba servisu sira.

Prosesu ne’e sei envolve responsavel governu no entidade relevante sira, ho objetivu atu identifika prioridade no asegura kontinuidade ba asaun sira hodi hadi’a sistema saneamentu.

Governu hein katak implementasaun planu-roteiru ne’e bele kontribui ba dezenvolvimentu sustentável iha setór saneamentu, hodi hadi’a gradualmente servisu no kria kondisaun ba populasaun atu moris ho saúde di’ak liután.

 

         Jornalista:        Indaria Soares 

       Editor:            Ana Maria da Silva