AJTL Hasa’e Koñesimentu Jornalista Sira Nian Kona-ba Scam Call Center

(Díli), Farol 30/09/2026 – Asosiasaun Jornalista Timor-Lorosa’e (AJTL) realiza atividade Editor Club ho instituisaun estadu no organizasaun sosiedade sivíl, inklui Polísia Nasionál Timor-Leste (PNTL), Banku Sentral Timor-Leste (BCTL), Conselho Imprensa Timor-Leste (CITL), Programa Monitorizasaun Sistema Justisa (JSMP) no Hali ba Dame (HABADA), hodi hasa’e koñesimentu jornalista sira kona-ba kombate krime transnasionál, liu-liu scam call center.

Atividade ho tema “Hametin Jornalismu Akuradu no Seguru iha Scam Call Center iha Timor-Leste” ne’e, iha objetivu atu fó espasu ba jornalista sira hodi diskute no komprende kle’an liu kona-ba krime dijitál no online scam, ne’ebé sai preokupasaun iha nivel nasionál, rejionál no globál.

Prezidente AJTL, Zevonia Vieira, hateten katak scam call center sai ona preokupasaun públika iha nivel rejionál no global Tuir nia, durante ne’e polísia halo operasaun hodi detein suspeitu sira ne’ebé envolve iha atividade scam call center.

Maibé, AJTL observa katak kobertura jornalista sira kona-ba kazu hirak ne’e seidauk kle’an, tanba foka liu-liu ba númeru suspeitu ne’ebé polísia detein no prosesu julgamentu iha tribunal.

Tanba ne’e, AJTL konsidera importante atu iha diskusaun kle’an hodi hasa’e koñesimentu jornalista sira, atu bele foti asuntu scam call center la’ós de’it hosi númeru detensaun ka prosesu julgamentu, maibé mós hosi aspetu sira seluk ne’ebé relasiona ho krime transnasionál.

“Ita hatene katak online scam ne’e atividade ki’ik ida, maibé iha atividade boot iha kotuk mak máfia hodi na’ok ema nia dadus, halo money laundering no tráfiku umanu. Iha rejiaun ida-ne’e mak sai preokupasaun, no presiza fó hanoin ba jornalista sira atu foti kle’an asuntu sira ne’e,” dehan Zevonia Vieira iha Farol, 30/09/2026.

Iha fatin hanesan, Sekretáriu Estadu Komunikasaun Sosiál (SECOMS), Expedito Dias Ximenes, afirma katak jornalista sira iha papel importante tebes atu haforsa jornalismu ne’ebé akuradu, seguru no bazeia ba faktu, liu-liu iha kobertura kona-ba scam call center no krime dijitál iha Timor-Leste.

Expedito agradese ba Prezidente no membru AJTL sira tanba organiza diskusaun nakloke ida ne’ebé konsidera importante no relevante ho situasaun atual, liuliu ba jornalista sira ne’ebé halo kobertura kona-ba asuntu scam call center.

“Ita hotu hein katak diskusaun ida-ne’e ita hotu involve, liu-liu jornalista sira ne’ebé durante halo kobertura ba situasaun ne’ebé bele dehan sai dezafiu bo’ot ba ita atu komprende nia téknika,” hateten Expedito.

Segundo nia, scam call center la’ós de’it envolve fraude finanseira, maibé bele mós iha relasaun ho teknolojia, krime sibernétiku, movimentasaun osan, dadus pesoál no atividade kriminal seluk ne’ebé presiza kobertura jornalístika ho kuidadu.

Nia mós refere ba deklarasaun Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão kona-ba esforsu atu kombate no hamate atividade scam call center iha nasaun.

Expedito subliña katak bainhira jornalista simu informasaun kona-ba kazu ida, faktu tenke sai baze prinsipal antes halo publikasaun. Jornalista presiza halo verifikasaun, buka fonte ne’ebé identifikadu, konfirma dokumentu no halo separasaun klaru entre faktu, alegasaun no suspeita.

Nia fó ezemplu, bainhira autoridade dehan ema ida suspeitu, jornalista tenke kontinua uza termu suspeitu no labele troka diretamente sai kriminozu molok prosesu justisa remata no tribunal fó desizaun.

“Se autoridade dehan ema ida ne’e suspeitu, media tenke kontinua ho termu ida-ne’e. Labele troka naran suspeitu ba kriminozu molok prosesu justisa remata,” nia hateten.

Iha área sibernétika, Expedito hateten katak evidénsia barak bele iha forma dijitál, no informasaun iha media sosiál bele muda no espalha lalais.

Tanba ne’e, jornalista sira presiza komprende termu no aspetu tékniku ne’ebé relasiona ho investigasaun krime dijitál, inklui fraude online, asesu ilegal ba sistema informátika, análise forénsika ba dispozitivu eletróniku no forma krime dijitál seluk.

Nia mós hateten katak PNTL, liuliu área investigasaun, iha responsabilidade atu investiga kazu sira ne’ebé relasiona ho fraude online no krime informátiku.

Expedito enfatiza mós importánsia kooperasaun entre jornalista, editor no instituisaun relevante sira. Bainhira iha operasaun ka detensaun, jornalista presiza buka informasaun hosi fonte ofisiál no labele depende de’it ba komentáriu hosi ema ka fonte ne’ebé la klaru.

Tuir nia, instituisaun públiku sira mós iha responsabilidade atu fasilita informasaun públika ne’ebé apropriadu, respeita prosesu legál no proteje informasaun sensível.

Kobertura kona-ba scam call center bele lori jornalista sira tama iha ambiente ne’ebé iha risku. Tanba ne’e, Expedito alerta katak jornalista sira labele konfronta suspeitu diretamente ka halo investigasaun mesak iha situasaun ne’ebé bele ameasa sira-nia seguransa.

Antes halo kobertura, redasaun presiza halo avaliasaun risku, define kontaktu emerjénsia no hatene klaru jornalista sei ba ne’ebé no sei halo servisu ho sé.

Durante kobertura, jornalista presiza evita konfrontasaun no fó prioridade ba seguransa pesoál, inklui bainhira halo fotografia, dokumentasaun, gravasaun no koleta fonte konfidensiál.

“Proteje jornalista signifika proteje liberdade imprensa. Tuir hau nia hanoin, ita proteje ita nia seguransa ba an rasik hanesan ita proteje liberdade imprensa,” nia hatuta.

Hafoin diskusaun, Prezidente AJTL, Zevonia Vieira, iha entrevista hateten katak atividade ne’e halo hanesan parte hosi komemorasaun Loron Liberdade Imprensa, ho objetivu atu kontinua promove liberdade imprensa iha Timor-Leste no fó espasu ba jornalista sira atu kolabora ho entidade relevante sira.

Nia hateten katak jornalista iha papel importante atu fó informasaun ne’ebé loos no kredível ba públiku, liuliu kona-ba asuntu sira ne’ebé sai preokupasaun ba Estadu no nasaun sira iha nivel rejionál no globál.

“Atu komemora Loron Liberdade Imprensa ne’e, ita tenke aprosima asuntu ne’e ba PNTL, Ministériu Públiku no parte legál sira atu komprende kona-ba servisu jornalista ne’ebé importante tebes, tanba ita moris iha nasaun demokrátiku, jornalista iha direitu atu asesu informasaun,” dehan Zevonia Vieira.

Nia hateten tan katak se instituisaun estadu, liuliu parte justisa, limita jornalista sira hodi hetan informasaun, situasaun ne’e bele halo públiku la hetan informasaun ne’ebé klaru.

Tanba ne’e, nia konsidera kolaborasaun entre instituisaun relevante no jornalista importante atu garante informasaun ne’ebé loos no ajuda kontra informasaun falsu.

Zevonia mós fó énfaze ba protesaun direitu no dignidade vítima sira iha kobertura kona-ba scam call center.

Vítima sira bele lakon osan, dadus pesoál no seguransa, no iha kazu balun bele envolve relasaun nasionál ka internasionál. Tanba ne’e, media presiza evita publikasaun ne’ebé bele viola privasidade vítima.

Nia esplika katak jornalista sira labele fó sai fotografia, PIN, konta bankária, dadus pesoál ka identidade vítima ne’ebé bele kompromete sira-nia seguransa.

Prinsípiu ne’e sai parte importante hosi étika jornalístika no responsabilidade media iha prosesu fó informasaun ba públiku.

Online scam konsidera hanesan problema ne’ebé kontinua aumenta iha era dijitál no bele fó impaktu ba seguransa, ekonomia no protesaun dadus pesoál.

Zevonia dehan katak atividade online scam bele envolve grupu kriminozu sira ne’ebé uza métodu oioin hodi engana vítima, hasai dadus pesoál, halo movimentasaun ka transasaun osan ilegal, inklui lavagem osan no tráfiku umanu iha nivel rejionál.

Nia dehan katak krime online la limita de’it iha fronteira nasionál, maibé bele transforma sai krime transnasionál ne’ebé fó impaktu ba ekonomia, seguransa no estabilidade sosiedade.

Tanba ne’e, jornalista sira presiza servisu hamutuk ho autoridade seguransa, Governu, setor finanseiru no instituisaun relevante sira hodi hetan informasaun ne’ebé loos no kredível.

Zevonia informa katak atividade ne’e sei kontinua ho diskusaun no atividade media tour iha área fronteira, atu foti asuntu importante relasiona ho seguransa no movimentu transfronteiriçu, inklui movimentu ema ilegal, tama no sai ilegal, tráfiku umanu, uza pasaporte no dokumentu falsu, no dezafiu iha sistema imigrasaun.

Nune’e, liuhosi atividade Editor Club ne’e, AJTL espera bele kontinua aproxima jornalista sira ho autoridade seguransa, Governu, instituisaun legál no parte relevante sira, hodi haforsa koñesimentu, kolaborasaun no kobertura jornalístika ne’ebé akuradu, responsavel no seguru ba interese públiku.

 

                       Ekipa: Media Mudansa