Seguransa Fronteira no Rede Scam Sai Preokupasaun Nasional.

(Díli), hudi laran, 7/07/2026–Iha tempu ne’ebé Timor-Leste prepara-an atu hametin nia pozisaun iha rejiaun no loke oportunidade ba kooperasaun internasionál, Fundasaun Mahein (FM) hatete katak nasaun sei hasoru ameasa foun sira ne’ebé presiza atensaun urgente. Lakuna iha sistema aviasaun, kontrolu fronteira no atividade rede scam transnasionál konsidera hanesan risku ne’ebé bele afeta seguransa no soberania nasaun.

FM hatete katak abertura ba investimentu, turizmu no movimentu ema entre nasaun sira lori benefísiu ekonomiku bo’ot maibé, abertura ne’e mós bele sai oportunidade ba grupu krime organizadu atu uza Timor-Leste hanesan fatin tranzitu ka baze operasaun, karik mekanismu seguransa la forte no la responde tuir padraun internasionál.

Iha konferénsia imprensa ida iha Díli, Diretór Ezekutivu Fundasaun Mahein, Fransisco da Silva Gari, dehan Governu presiza tau prioridade ba reforma sistema seguransa nasional, liuliu iha área aviasaun sivíl, kontrolu fronteira terrestre no marítima, no koordenasaun entre instituisaun seguransa.

“Problema sira iha sistema seguransa, liu-liu iha aviasaun no kontrolu fronteira, tenke sai prioridade ba Governu atu hadi’a, tanba bele sai oportunidade ba rede krime transnasionál no scam atu tama no opera iha Timor-Leste,” dehan Fransisco da Silva Gari iha Radio Liberdade FMDC 08/07/2026.

Grupu krime transnasionál la’ós deit halo movimentu droga, trafiku ema ka kontrabandu, maibé agora aumenta mós atividade fraude dijitál ka online scam, ne’ebé utiliza teknolojia atu engana vítima sira iha nasaun oioin.

Nia hatete katak rede scam internasionál agora uza métodu sofisticadu hanesan investimentu falsu, fraude bankária, romance scam, phishing no utilizasaun konta bankária husi ema seluk atu fase osan ilegal. Situasaun ida-ne’e, tuir FM, bele prejudika reputasaun Timor-Leste no hamenus konfiansa investidór no parseiru internasionál sira.

Fundasaun Mahein observa katak, ho movimentu ema ne’ebé aumenta iha aeroportu no pontu fronteira sira, Governu presiza investe liu tan ba ekipamentu modernu, sistema verifikasaun dokumentu, no formasaun ba ofisiál imigrazaun, alfándega no Polísia Sientífika Investigasaun Kriminal (PSIK), atu identifika movimentu suspeitu sira sedu.

Aleinde ne’e, FM konsidera katak koordenasaun entre Polícia Nacional Timor-Leste (PNTL), Servisu Migrazaun, Alfándega, Autoridade Aviasaun Sivil no instituisaun intelijénsia presiza sai efetivu liu tan troka informasaun lalais no servisu hamutuk ho nasaun viziña no organizasaun internasionál sei fasilita identifikasaun grupu krime antes sira estabelese iha Timor-Leste.

Fundasaun Mahein mós husu Governu atu halo monitorizasaun rigorozu ba movimentu ema, sasán no kapitál ne’ebé tama no sai husi nasaun. FM fiar katak kontrolu efetivu sei limita espasu ba atividade ilegal no haforsa kredibilidade Timor-Leste iha komunidade internasionál.

Fransisco da Silva Gari enfatiza katak seguransa nasional la bele konsidera hanesan responsabilidade instituisaun seguransa deit.

“Seguransa nasional la’ós deit responsabilidade autoridade sira, maibé responsabilidade hamutuk entre Governu no sidadaun hotu-hotu atu hametin soberania Timor-Leste,” hatete nia.

Fundasaun Mahein espera katak rekomendasaun sira ne’ebé aprezenta bele sai konsiderasaun ba Governu no instituisaun relevante sira atu hadia polítika seguransa nasional, prevene operasaun grupu krime organizadu no rede scam internasionál, no garante Timor-Leste kontinua sai nasaun ida ne’ebé seguru, soberanu no konfiável ba investidór, parseiru internasionál no sidadaun sira.

Jornalista/Estajiária   : Josefina Maria
Editor                        : Ana Maria