Prosesu Eleisaun Prezidensiál 2027 Rui Araújo Hetan Esplikasaun Direta Hosi STAE

(Díli) Caicoli, 19 Agostu 2026 – Dr. Rui Maria de Araújo hasoru malu ho Direksaun Jerál Sekretariadu Tékniku Administrasaun Eleitoral (STAE), iha Caicoli, Díli, atu fo informasaun kona-ba prosesu eleisaun prezidensiál, enkuadramentu legál no prosedimentu sira ne’ebé relasiona ho nia intensaun atu kandidata an ba eleisaun Prezidensiál 2027.

Iha enkontru ne’e, responsavél STAE nian aprezenta informasaun kona-ba prosesu eleitoral no regra sira ne’ebé estabelese ona iha lei no regulamentu sira ne’ebé vigora, inklui prosedimentu kona-ba aprezentasaun no formálizasaun kandidatura.

Rui Maria de Araújo hateten katak formasaun no esplikasaun ne’ebé nia hetan husi STAE importante tebes ba nia no ba ekipa ne’ebé apoia nia, liu-liu atu prepara prosesu kandidatura.

“Agradese barak ba Diretor-Jeral STAE hamutuk ho diretor sira ne’ebé ohin esplika ona prosesu eleitoral tuir lei no regulamentu sira ne’ebé iha ida-ne’e sai hanesan bukae ida ba ha’u no ba ekipa ne’ebé apoia atu prepara prosesu no hametin liu tán intensaun atu kandidata an ba Prezidente.”dehan Dr. Rui Maria de Araújo iha caicoli 19/08/2026

Dr. Rui Maria de Araújo mós esplika katak prosesu ne’e sei iha faze intensaun no seidauk tama ba faze kandidatura formál, tanba Presidente Repúblika seidauk determina data eleisaun prezidensiál.

“Sei iha prosesu intensaun nian, la’ós kandidatura, tanba Presidente seidauk manda loron eleisaun tanba ne’e, ita hakarak hatene ho loos oinsá prosesu eleitoral la’o, atu bele tetu didiak no hakat tuir lei ne’ebé iha ona, hahu husi rekolla eleitores ne’ebé hakarak sai proponente atu formáliza kandidatura, no depois determina representante sira husi kandidatu.”nia hatutan.

Nia mós enfazia importánsia atu komprende funsaun fiskais sira iha prosesu eleitoral, no hato’o apresiasaun ba papél STAE nian iha organizasaun eleisaun sira iha Timor-Leste.

“Importante atu hatene oinsá fiskais sira hala’o sira-nia servisu iha prosesu eleisaun STAE hanesan orgaun tékniku eleitoral ne’ebé hala’o ona eleisaun lubun ida husi 2005 to’o agora. Profesionalizmu no imparsiálidade STAE nian importante tebes atu hametin liu tán konfiansa sidadaun sira iha ita-nia prosesu demokrátiku.”nia dehan

Iha fatin hanesan, Diretor-Jeral Tékniku Administrasaun STAE, Elviro Fernandes Monis, esplika katak pedidu informasaun ne’e mai husi Dr.Rui Maria de Araújo, ne’ebé manifesta intensaun atu kandidata an ba Prezidente Repúblika no hakarak hatene prosedimentu legál sira ne’ebé relasiona ho nia intensaun.

“Pedidu ne’e mai husi Sr. Doutor Rui, ne’ebé iha intensaun atu kandidata an ba Prezidente nia aprezenta karta pedidu atu husu informasaun kona-ba prosesu no prosedimentu legál sira ne’ebé relasiona ho nia intensaun STAE hanesan orgaun eleitoral disponivél atu aprezenta informasaun téknika kona-ba preparasaun no organizasaun prosesu, tuir enkuadramentu legál no kompeténsia STAE nian.” Dehan Diretor-Jeral Tékniku Administrasaun STAE, Elviro 

Tuir Direktor- Jeral Elviro Fernandes Monis mós hateten katak informasaun kona-ba rekizitu no prosedimentu eleitoral disponivel ba sidadaun Timor-Leste hotu ne’ebé iha interese atu hatene prosesu kandidatura.

“Ohin ami aprezenta ba Doutor Rui informasaun kona-ba regra sira relasiona ho kandidatura no preparasaun. STAE aprezenta de’it rekizitu no enkuadramentu jerál relasiona ho aprezentasaun kandidatura no disponivel atu responde no fasilita sidadaun Timor oan hotu ne’ebé iha intensaun atu kandidata an no hakarak hetan informasaun.” tenik nia

Iha enkontru ne’e, STAE mós fó informasaun kona-ba preparasaun relasiona ho atualizasaun dadus eleitór sira, inklui sidadaun sira ne’ebé sei atinji tinan 17 no sei iha direitu atu vota iha eleisaun sira tuir mai.

Tuir Elviro Fernandes Monis, STAE adopta ona medida haat ka lima atu orienta no prepara prosesu atualizasaun dadus eleitór, ho atendimentu ne’ebé hala’o ho faze iha postu administrativu sira.

“Ita iha medida haat ou lima ba preparasaun atu orienta prosesu no halo atualizasaun dadus sidadaun sira ne’ebé sei atinji tinan 17 iha eleisaun tuir mai prosesu ne’e la’o hela ona no iha semana sira tuir mai ita sei estabelese atendimentu ho faze iha postu administrativu sira iha munisípiu ida-idak.” Nia hatete

Diretor-Jeral STAE nian mós informa katak numeru eleitór sira ne’ebé rejista ona atinji besik 974 mil eleitór, enkuantu aproximadamente 374.139 eleitór, ka 38,39%, atualiza ona sira-nia dadus.

“Primeiru, ita iha ona besik 974 mil eleitór husi númeru ne’e, aproximadamente 374.139 atualiza ona sira-nia dadus, ne’ebé reprezenta 38,39%. Ita sei presiza kompleta tan 61% ne’ebé seidauk atualiza iha semana sira tuir mai ita sei kontinua atendimentu iha postu administrativu ho faze iha fulan Setembru ita sei kompleta atendimentu iha postu sira, no iha fulan Outubru ita sei hala’o atendimentu ba diáspora.” dehan nia.

Tuir informasaun STAE, atendimentu ba eleitór Timor-Leste sira ne’ebé hela iha rai li’ur sei inklui nasaun hanesan Austrália, Portugal, Irlanda, Coreia do Sul no Reinu Unidu.

Enkontru entre Rui Maria de Araújo no STAE ne’e sai hanesan oportunidade ida atu klarifika prosedimentu eleitoral no enkuadramentu legál ne’ebé aplika ba intensaun kandidatura prezidensiál, enkuantu instituisaun eleitoral kontinua halo preparasaun ba etapa sira iha prosesu eleitoral tuir mai.

 

           Jornalista:      Ostelina da Conceição

         Editor:        Ana Maria da Silva