(Díli) Farol 18/08/2026 – Depois Timor-Leste restaura nia independénsia, formasaun ba Polícia Nasional Timor-Leste (PNTL) sai nu’udar parte importante hodi prepara polísia sira atu hala’o kna’ar tuir prinsipiu direitus umanus no lei maibé, kazu sira kona-ba uza arma de fogo ne’ebé hamosu ema kanek ka mate hatudu katak presiza kontinua hadi’a kapasidade no profisionalizmu iha intervensaun polísia.
Diretór hak Felisciano da Costa Araujo hatete katak iha momentu formasaun inisiál PNTL, polísia sira simu ona koñesimentu báziku kona-ba direitus umanus, inklui kona-ba prosedimentu bainhira hasoru situasaun ne’ebé envolve ameasa ka uza arma.
Nia mos hatutan katak bainhira ema ida halo sala ka kontra seguransa, polísia tenki halo intervensaun ho maneira ne’ebé profisionál no proporsional bainhira situasaun bele kontrola ho medida seluk, uza bala ba ema isin tenki sai opsaun ikus liu.
“Karik ema ida la sala, intervensaun PNTL nian ne’e iha faze ida ne’e ita bolu eskada bainhira bala musan lian ba nia isin, ne’e buat ketak ida ita konsidera faze ida ne’ebé iukus liu.”hatete Diretór hak Felisciano da Costa Araujo iha Farol 18/08/2026
Nia mós hatete katak, iha situasaun ne’ebé polísia tenki uza arma, prioridade mak evita atu halo estragu ba ema nia vida iha situasaun balun, polísia bele uza meiu seluk hodi halo ema ne’ebé halo sala para, no se presiza uza arma, tenki konsidera seguransa ema hotu iha fatin.
“Se ema hatete ‘ha’u la sala’, primeiru hanesan seguransa tenki halo nia para hodi haree kona-ba saida mak nia kontra iha ne’ebá.”nia hatutan
Nia konsidera katak tiru diretamente ba ema nia isin, se la iha justifikasaun ne’ebé forte no tuir lei, bele hatudu intervensaun ne’ebé la profisionál no bele lori ba akontesimentu repetidu.
“Karik tiru lansun ba ema nia isin, ita bele dehan oknum ne’e rasik la profisionál, hatudu katak asaun ida ne’e servisu la profisionál.”nia hatete
Ba organizasaun sira ne’ebé defende direitus umanus, kazu sira hanesan ne’e la bele konsidera nu’udar asidente de’it, tanba uza forsa ne’ebé la proporsional bele sai violasaun ba direitus umanus tanba ne’e, importante atu halo investigasaun ho seriedade hodi determina saida mak akontese no se mak iha responsabilidade.
Kazu kona-ba uza arma ne’ebé hamosu ema kanek ka mate la’ós akontese de’it iha Viqueque kazu hanesan ne’e mós akontese iha fatin seluk, inklui Kolu Hun no Delta Nova situasaun ne’e hamosu preokupasaun kona-ba maneira polísia uza forsa bainhira halo intervensaun.
“Ami konsidera katak ne’e la’ós asaun ida ne’ebé sentidu pozitivu asaun ida ne’e ita konsidera ona hanesan brutalizmu.”nia hatutan
Nia subliña katak, Timor-Leste agora iha estadu independente ida, no PNTL mak instituisaun seguransa ne’ebé iha responsabilidade atu garante lei no ordem tanba ne’e, prátika sira ne’ebé bele viola direitus umanus ka halo povu lakon konfiansa ba polísia tenki evita.
“Polísia Repúblika PR no mos Tentara Indonézia TI mos la iha ona tanba ne’e maka la bele repete tan iha Estadu RDTL ida ne’e.”
Iha kontestu ida ne’e, presiza buka solusaun ne’ebé bele prevene kazu hanesan atu la akontese tan solusaun la’ós de’it atu fó kastigu depois de akontesimentu, maibé mós presiza hametin formasaun, dissiplina, prosedimentu operasionál no mekanizmu kontrolu internu iha PNTL.
Prosesu tribunal tenki la’o to’o iha desizaun final, tanba tribunal mak instituisaun ne’ebé kompetente atu determina responsabilidade legal ba ema ida-idak la bele dada konkluzaun molok prosesu remata.
“La bele dada konkluzaun ita hotu hatene katak desizaun ikus ne’e mak tribunal prosesu sira ne’e la bele pendente bebeik.”
Se prosesu sira pendente kleur liu, situasaun ne’e bele afeta konfiansa sosiedade ba instituisaun. Povu presiza haree katak iha justisa, responsabilidade no transparénsia bainhira iha akontesimentu ne’ebé envolve forsa letal.
“Sosiadade Timor ne’e la aguenta tan ona buat sira ne’e bele mosu tan iha ita nia rai Timor-Leste ita bele dehan katak la respeita ona instituisaun PNTL, la iha konfiansa ba ita nia sentidu sira, bele mos lakon kredibilidade iha ita nia instituisaun ne’e rasik.”
Ba organizasaun direitus umanus, objetivu prinsipál mak la’ós atu defende ema ida sem konsidera faktu objetivu mak atu asegura katak faktu sira hotu investiga ho klaridade, responsabilidade determina ho justisa, no direitus ema hotu respeita.
“Hanesan organizasaun ba direitus umanus, la defende de’it ba buat ne’ebé mak hatudu la klaru, maibé ami hatur buat ne’ebé mak iha nia fatin se mak sala no se mak los, ita bele tetu diak ba ida ne’e hodi ita hatene tanba saida mak akontese ida ne’e maibé ami fó iha desizaun tribunal mak hatene diak liu ba ida ne’e.”
Ho nune’e, presiza iha kompromisu entre seguransa públika, autoridade polísia no respeitu ba direitus umanus PNTL tenki kontinua hametin kapasidade no profisionalizmu hodi garante katak intervensaun polísia la sai fonte ba violasaun foun, maibé sai mekanizmu atu proteje povu no Estado de Direito iha Timor-Leste.
Ekipa: Media Mudansa
