(DILI), Vila Verde (03/06/2026) – Ministériu Edukasaun (ME), liuhusi Gabinete Sekretária Estadu Ensinu Sekundáriu Tékniku-Vokasionál no Diresaun Jerál Ensinu Sekundáriu, ofisialmente fó sai ba públiku katak konsege identifika diploma falsifikadu hamutuk 31 durante prosesu legalizasaun dokumentu ne’ebé hala’o desde fulan Janeiru to’o agora.
Kazu ne’e sai prekupasaun bo’ot ba Ministériu Edukasaun tanba diploma hirak ne’ebé lori mai atu halo legalizasaun la rejista iha sistema ofisial Ministériu nian no la iha elementu seguransa ne’ebé normalmenti uza iha dokumentu ofisial Estadu nian.
Tuir Diresaun Jerál Ensinu Sekundáriu, Benjamin da Cruz, hatete katak durante fulan hirak liu ba, ekipa tékniku Ministériu Edukasaun kontinua halo verifikasaun rigorozu ba dokumentu sira ne’ebé tama ba prosesu legalizasaun, husi prosesu ne’e, sira konsege detekta katak diploma balun ne’ebé aprezenta ba Ministériu la’ós dokumentu orijinal.
“Ohin Ministériu Edukasaun hakarak fó sai ba públiku katak durante fulan hirak liu ba, ami identifika diploma sira ne’ebé mai atu halo legaliza, maibé depois de verifikasaun ami konfirma katak dokumentu hirak ne’e falsu no la’ós hasai husi Ministériu Edukasaun tuir lei no regulamentu sira ne’ebé sei aplika daudaun,” hatete Benjamin.
Nia esplika katak Ministériu Edukasaun konsidera asuntu ne’e hanesan problema sériu ida tanba envolve tentativa atu uza dokumentu falsu ba administrativu no akademiku, tanba ne’e, dokumentu sira ne’ebé identifika ona la entrega fila ba nain , maibé rai hela hanesan prova atu apoia investigasaun ne’ebé sei hala’o tuir lei.
Nia mos hatutan tan katak dokumentu hirak ne’e entrega ona ba Gabinete Inspesaun Jerál Edukasaun atu kontinua ho prosesu investigasaun no identifika parte sira ne’ebé bele envolve iha dokumentu falsu
“Diretor Nasional Ensinu Sekundáriu ho nia ekipa konsege detekta dokumentu sira ne’e no ohin entrega ofisialmente ba Gabinete Inspesaun Jerál para bele halo tuir prosedimentu no regras sira ne’ebé sei aplika,” nia dehan.
Tuir Dados husi Ministériu Edukasaun hatudu katak husi total diploma falsu 31 husi mane hamutuk 21 no feto 10, maioria husi kazu sira ne’e akontese iha Dili, maibé balun mós mai husi Munisípiu Manufahi no Liquiçá.
Diresaun Jerál Ensinu Sekundáriu, Benjamin da Cruz, hatete katak Eskola sira ne’ebé naran uza iha diploma falsu hirak ne’e mak Sagrado Coração de Jesus Sakrojes, ETV 28 de Novembro, ESG 12 de Novembro, ESG 4 de Setembro UNAMET, ESG Privadu Cristal, ES Católika Paulo VI, ESG Públiku 1912 Manufahi no ESG Númeru 1 Liquiçá.
“Husi 31 diploma falsifikadu sira ne’e, kompostu husi mane 21 no feto 10, maioria iha Dili envolve eskola hamutuk ne’en, no iha mós kazu ida-idak husi Munisípiu Manufahi no Liquiçá,” nia hatete.
Iha fatin hanesan, Inspetór Jerál Adjuntu Edukasaun, Rodolfo H. Aparicio, afirma katak inspesaun jerál sei halo investigasaun kle’an atu buka hatene origem dokumentu sira ne’e no identifika ema hotu-hotu ne’ebé envolve.
Nia dehan katak equipa investigasaun sei bolu ema sira ne’ebé lori diploma hirak ne’e mai legaliza atu fó esklaresementu kona-ba oinsá sira hetan dokumentu ne’e, se mak produz no karik iha tranzasaun osan iha prosesu refere.
“Inspesaun Jerál nia pozisaun mak kontinua asegura servisu Estadu nian, ami sei halo verifikasaun ba ema sira ne’ebé hetan sertifikadu ne’e, buka hatene se mak fó, sosa ho osan hira no ho objetivu saida,” hatete Rodolfo.
Nia mós husu ba públiku atu la simu ka uza diploma no sertifikadu ne’ebé la iha orijem, tanba Ministériu Edukasaun iha mekanizmu espesífiku atu identifika dokumentu orijinal no dokumentu falsu.
“Diploma hotu-hotu ne’ebé sai husi Ministériu Edukasaun iha nia kódigu seguransa rasik, ami hatene ida ne’ebé orijinal no ida ne’ebé falsu,” nia dehan.
Tuir informasaun husi Ministériu Edukasaun, kada diploma ne’ebé tama ba prosesu legalizasaun tenki liu husi verifikasaun sistema kuríkulu no baze dadus ofisial, sistema ne’e permite autoridade sira atu haree númeru diploma, identidade estudante no rezultadu akademiku ne’ebé rejista iha tinan refere.
Bainhira diploma ida la iha kódigu seguransa, la rejista iha baze dadus ofisial ka la koresponde ho informasaun sira iha sistema kuríkulu, dokumentu ne’e sei konsidera hanesan falsu no la bele hetan legalizasaun.
Ministériu Edukasaun reafirma katak sei kontinua hametin mekanizmu kontrolu no monitorizasaun hodi preveneve falsifikasaun dokumentu akademiku, no husu ba komunidade atu kolabora ho autoridade sira atu garante kredibilidade sistema edukasaun nasional.
Jornalisata/Estajiada : Sandra Ramos
Editor : Ana Maria da Silva
