Komemora Tinan 50 Trajedia Balibo Five, Jornalista Bele Mate, Lia Loos Sei La Mate

(Bobonaro) Balibo- Iha ambitu Komemorasaun loron trajedia Balibo Five ba tinan 50 no loron Nasionál Liberdade Imprensa ba da-tolu, Konsellu Imprensa Timor-Leste (CITL sigla português) fó hanoin fali katak jornalista bele mate, maibé lia loos sei la mate.

Prezidente Konsellu Imprensa Timor-Leste (CITL sigla português), António M.D.C Moniz Mali, hatete, iha kontekstu liberdade imprensa ne’ebé Konsellu Imprensa hamrik atu defende ba, espera katak komemorasaun ne’e la’os momentu lembransa de’it, maibé tenke sai nu’udar xamada ka advokasia, atu proteje jornalista sira, atu defende liberdade imprensa, atu defende independénsia editorial, No atu investe iha futuru ba mídia ne’ebé étiku no responsavel.

“Ba kolega jornalista sira hotu, Balibo Five fó hanoin mai ita katak dalan atu hetan lia loos la fasil no dalaruma lori ita ba iha perigu nia laran, maibé wainhira ida ne’e sai ona nu’udar kompromisu bo’ot no importante ida. Ita hili dalan prontu sakrifika aan. Tanba ne’e, ita tenke kontinua luta ba justisa, hakotu impunidade sira, no defende direitu atu haklaken lia loos ho livre,”dehan Prezidente Konsellu Imprensa Timor-Leste António M.D.C Moniz Mali, iha kalan reflesaun Nasionál kona-ba papel média iha tempu rezisténsia no faze dezenvolvimentu Nasionál, iha kampu Balibo Vila, Kuarta 15/10/2025

Tanba ne’e, jornalista bele mate, maibé notísia sira sei la mate, wainhira notísia la mate, lia loos mós sei la mate no lia loos sei manan. “Ha’u hahú ho liafuan ne’ebé hatete: You can kill the journalist but you can not kill the news, “Ema bele oho Jornalista, maibé sei labele oho notísia”.

Nia dehan, komemora tinan 50 trajedia Balibo nian, momentu ne’ebé nakukun, maibé importante iha istória Timor nian no iha luta globál ba liberdade imprensa tanba Iha loron 16 Outubru 1975, jornalista australianu nain lima (5), Greg Shackleton, Gary Cunningham, Tony Stewart, Malcolm Rennie no Brian Peters, hakotu sira-nia moris iha Balibo.

“Sira nain lima mai la’os hanesan soldadu, maibé hanesan ema ne’ebé buka lia loos, hakarak haklaken verdade arma sira-nia an ho de’it kamera, lapizeira no sentidu responsabilidade bo’ot atu haklaken informasaun ba mundu”, InformaPrezidente CI

Sira nain lima hamri’ik kedas iha liña frente, la’os tanba atu hetan fama/popularidade, maibé ba prinsipiu ida katak lia loos tenke fó sai, mundu tenke hatene realidade ne’ebé povu Timor hasoru ba luta ukun rasik aan, tanba ne’e fó sira-nia moris, troka lia loos ho sira-nia vida.

“Ohin, ho sira-nia família ne’ebé mai hamutuk ho ita iha fatin ida ne’e, ita hanoin hikas sira-nia mate ho laran susar, maibé mos ho agradesimentu no gratidaun ne’ebé bo’ot, sira-nia sakrefisiu hola parte iha ita-nia istória nasionál, istória luta ba ukun rasik an,” Nia hatutan

Nia haktuir, eskritór no jornalista naran George Orwell dehan, Jornalízmu públika buat ne’ebé ema seluk la públika, hakerek buat ne’ebé ema seluk la hakerek, fó sai buat ne’ebé ema seluk la fó sai, tauk atu fó sai, lakohi fó sai ou bandu ema atu fó sai, ida ne’e mak ezatamente Balibo Five halo, halo tiha ona tinan 50 liu ba, sira nain lima nia korajen no aten barani, nu’udar lilin ida ne’ebé lakan no sei la mate, katak, jornalízmu tenke kontinua moris no buras hodi haklaken lia loos maske iha tempu defisil no perigu nia laran.

“Ohin ita hotu hamutuk sai sasin ba lilin ne’ebé kontinua lakan iha Balibo liu-husi Inaugurasaun Rádio Komunidade Fronteira Balibo Five ne’ebé sei sai matan, tilun no ibun ba komunidade Balibo liu-liu sai lian ba sira ne’ebé lian laek,” tenik nia.

Konsellu Imprensa Espera iha komemorasaun ida ne’e nakonu ho onra bo’ot ba sira nain lima la’os iha lia-fuan de’it maibé tau iha pratika ho kompromisu bo’ot atu kontinua defende liberdade no lia loos no banati tuir hahalok aten barani ne’ebé jornalista nain lima husik hela.

Nune’e mós Sekretariu Estadu Komunikasaun Sosiàl (SECOMS sigla português), Expedito Dias Ximenes, hatete, aban komemora 50 anos Balibo Five no mós tinan da-tolu loron Nasionál Liberdade Imprensa, tanba fatin ida naran Balibo fatin ida ne’ebé istóriku, la’os de’it ba luta Timor-Leste nian maibé ba mós jornalista nain lima ne’ebé mai halo misaun servisu sai mensajeiru maibé ikus mai labele fila ba sira nia rai.

“Ohin ho aban ita fó omenajen ba sira, fó gloria no onra ba sira, ita kolega jornalista sira, foinsa’e sira mai ita banati tuir sira nia brani, sira nia komitmentu ne’ebé mak defende lia loos, atu defende dalan loos, ba iha dignidade interese bo’ot liu povu ida nian,” Hakotu Expedito.

Jornalista:Sandi Belo

Efitora: Quisânia Gleide