DÍLI,06/07/2026-Iha tempu ne’ebé Timor-Leste kontinua buka dalan atu hasa’e empregu no dezenvolve rekursu umanu, programa mobilidade traballadór ba rai-li’ur sai oportunidade importante ida ba joven Timor-oan sira atu dezenvolve an, hasa’e ekonomia família no fó kontribuisaun ba dezenvolvimentu nasaun.
Durante tinan hirak ikus ne’e, liuhusi programa ofisiál hanesan Pacific Australia Labour Mobility (PALM) iha Austrália no Employment Permit System (EPS) iha Koreia Sul, joven Timor-oan rihun-ba-rihun hetan oportunidade atu servisu iha setór agrikultura, konstrusaun, manufatura, otelaria no indústria.
Programa hirak ne’e la fó de’it benefísiu ekonomia ba partisipante sira. Traballadór Timor-oan sira mós aprende teknika servisu modernu, disiplina profisionál, jestaun tempu, kultura organizasaun no koñesimentu internasionál ne’ebé bele lori fila mai atu kontribui ba dezenvolvimentu Timor-Leste.
Remesa (Remittance) ne’ebé traballadór sira haruka ba família sai mós fonte importante ida atu sustenta edukasaun oan sira, harii uma, investe iha negósiu ki’ik no mellora kondisaun moris komunidade sira iha rai-laran.
Maski nune’e, moris iha diáspora la livre husi dezafiu. Diferensa língua, kultura, klima no saudade ba família sai parte husi realidade ne’ebé traballadór Timor-oan sira tenke enfrenta. Maibé ho preparasaun ne’ebé di’ak, determinasaun no responsabilidade, barak konsege transforma esperiénsia ida-ne’e sai pontu partida atu muda sira nia moris.
Programa mobilidade traballadór agora la konsidera de’it nu’udar oportunidade empregu temporáriu, maibé sai mós instrumentu importante ida atu dezenvolve rekursu umanu Timor-oan ne’ebé iha kapasidade internasionál.
Lian husi Joven ida ne’ebé Susesu iha Austrália
Olandino de Fátima Soares “Servisu iha Austrália muda ha’u-nia moris no fó esperansa ba ha’u-nia família.”
DÍLI, 21/07/2026 – Bainhira joven barak sei buka oportunidade atu muda sira-nia futuru, Olandino de Fátima Soares, joven husi Munisípiu Aileu, Postu Administrativu Lequidoe, deside atu tuir oportunidade servisu iha Austrália liuhusi Programa Pacific Australia Labour Mobility (PALM).
Agora dadaun nia servisu iha área agrikultura durante fulan sia (9), ho objetivu ida de’it: ajuda família no prepara futuru ida ne’ebé di’ak liu.
Ba Olandino, viajen ba Austrália la’ós de’it kona-ba buka osan. Nia haree programa ida-ne’e nu’udar oportunidade atu muda moris família no lori esperiénsia foun mai Timor-Leste.
“Objetivu prinsipál ha’u nian mak atu hasa’e ekonomia família no prepara futuru ne’ebé di’ak liu.”
Rendimentu ne’ebé nia simu durante servisu iha Austrália uza atu sustenta nesesidade família, ajuda selu edukasaun alin sira no prepara projetu atu hari’i uma ba família.
Benefísiu seluk mak koñesimentu profisionál. Durante servisu iha (toos) farm, Olandino aprende teknika agrikultura modernu, uza ekipamentu agríkola no servisu tuir padraun internasionál.
Esperiénsia ida-ne’e aumenta nia konfiansa atu bainhira fila mai Timor-Leste bele uza koñesimentu ne’ebé nia aprende atu dezenvolve setór agrikultura iha komunidade.
Antes viajen ba Austrália, Olandino partisipa iha Pre-Departure Training ne’ebé organiza husi Sekretaria Estadu Formasaun Profisionál no Empregu (SEFOPE). Iha treinamentu ne’e nia aprende língua Inglés, kultura servisu, direitu traballadór no preparasaun seluk atu adapta ho ambiente servisu internasionál.
Maski nune’e, nia admite katak moris iha rai-li’ur la fasíl.
Saudade ba família, adaptasaun ba língua no kultura, no gastu inisiál ba preparasaun dokumentu sai dezafiu bo’ot ne’ebé nia tenke ultrapasa.
“Iha tempu balu ita sente laran-susar tanba do’ok husi família. Maibé ho determinasaun no objetivu ne’ebé klaru, ha’u kontinua esforsu atu atinji ha’u nia mehi sira.”
Olandino mós enfazia importánsia jestaun finanseira.
Daruak nia, rendimentu ne’ebé bo’ot sei la lori mudansa se la jere ho responsabilidade.
“Osan ne’ebé ita simu tenke jere ho di’ak. Halo orsamentu, kontrola despeza no tau balun ba poupansa atu garante futuru família.”
Ba joven Timor-oan sira ne’ebé hakarak tuir dalan hanesan, Olandino enkoraja atu rejistu ofisiál liuhusi SEFOPE, evita ajénsia ilegál, aprende língua Inglés no prepara-an iha mental atu adapta ho realidade servisu iha rai-li’ur.
Nia espera governu kontinua hametin programa apoiu ba traballadór migrante, liuhusi protesaun konsulár, akordu bilateral no programa reintegrasaun ba traballadór sira bainhira fila mai Timor-Leste.
Istória Olandino hatudu katak oportunidade ida-ne’e la muda de’it moris ema ida, maibé bele lori benefísiu ba família tomak no komunidade.
Lian husi Joven Susesu iha Programa PALM Austrália
Joanico Belo: “Programa PALM la muda de’it ha’u-nia ekonomia, maibé mós muda ha’u-nia maneira hanoin ba futuru.”
DÍLI, 19 Juñu 2026 – Ba joven barak iha Timor-Leste, oportunidade servisu iha rai-li’ur la’ós de’it atu hetan rendimentu bo’ot, maibé mós dalan ida atu muda moris família no dezenvolve kapasidade profisionál. Esperiénsia ida-ne’e mak agora sente diretamente husi Joanico Belo, joven husi Munisípiu Baucau, ne’ebé konsege transforma nia moris liuhusi partisipasaun iha Programa Pacific Australia Labour Mobility (PALM) iha Austrália.
Joanico servisu iha área órtikultura hanesan traballadór sazonál. Durante partisipasaun tolu ona iha programa ne’e, nia konsege hadi’a kondisaun ekonomia família no realiza objetivu balun ne’ebé uluk konsidera difísil atu atinje.
Ho rendimentu ne’ebé nia hetan, Joanico investe iha konstrusaun uma, sosa transporte pesoál no dezenvolve propriedade iha Dili no Baucau.
“Programa ida-ne’e ajuda los ha’u atu muda ha’u-nia moris. Ha’u bele ajuda ha’u-nia família no prepara futuru ne’ebé di’ak liu,” dehan Joanico.
Ba nia, PALM la’ós de’it programa empregu temporáriu. Programa ida-ne’e sai eskola ida ne’ebé hanorin disiplina, responsabilidade no maneira atu servisu tuir padraun internasionál.
Antes viajen ba Austrália, Joanico tenke liu husi prosesu ofisiál ne’ebé organiza husi Sekretaria Estadu Formasaun Profisionál no Empregu (SEFOPE), inklui rejistu, seleksaun, entrevista, teste saúde no treinamentu preparasaun.
“Treinamentu antes viajen importante tebes tanba ami aprende língua Inglés, kultura servisu no lei sira ne’ebé vigora iha Austrália.”
Durante servisu iha farm, Joanico aprende uza ekipamentu agrikultura modernu, sistema jestaun produzaun no métodu servisu ne’ebé efisiente.
Esperiénsia ida-ne’e, tuir nia, sei sai kapitál importante atu lori fila mai Timor-Leste no kontribui ba dezenvolvimentu setór agrikultura.
“Ha’u aprende buat barak iha ne’ebá, inklui uza makina agrikultura no oinsá servisu ho disiplina no responsabilidade aas.”
Maski nune’e, moris iha rai-li’ur la livre husi dezafiu.
Adaptasaun ba língua, diferensa klima, sistema servisu no saudade ba família sai parte husi realidade ne’ebé nia enfrenta durante hela iha Austrália.
“Do’ok husi família la fasíl. Maibé ha’u konsidera ne’e hanesan sakrifísiu ida atu bele lori moris di’ak liu ba ami hotu.”
Joanico enfazia katak susesu ida-ne’e la mai de’it husi rendimentu bo’ot, maibé mós depende ba maneira atu jere osan ho responsabilidade.
Durante servisu, nia halo poupansa no investe iha uma no negósiu ki’ik atu garante katak benefísiu husi programa ne’e bele kontinua nafatin bainhira nia fila mai Timor-Leste.
“Ha’u halo poupansa no investe iha uma no negósiu ki’ik. Ha’u hakarak bainhira fila mai, ha’u bele kria oportunidade servisu ba komunidade.”
Ba Joanico, programa PALM sai ponte importante ida ne’ebé liga juventude Timor-oan ho oportunidade globál. Esperiénsia, disiplina no koñesimentu ne’ebé nia aprende sei sai patrimóniu ida atu ajuda dezenvolvimentu Timor-Leste.
Nia mós fó mensajen ba joven Timor-oan sira atu aproveita oportunidade ne’ebé Governu loke, maibé prepara-an ho di’ak no servisu ho laran metin.
“Oportunidade ida-ne’e presiza preparasaun, disiplina no responsabilidade. Bainhira ita jere di’ak rendimentu ne’ebé ita hetan, ita bele muda moris família no prepara futuru ida ne’ebé di’ak liu.”
Istória Joanico Belo hatudu katak programa mobilidade traballadór la’ós de’it lori benefísiu ekonomia ba indivídu, maibé mós dezenvolve rekursu umanu ne’ebé iha kapasidade internasionál atu kontribui ba dezenvolvimentu Timor-Leste.
Lian husi Inan no Aman husi Traballadór Timor-Leste iha Diáspora
Francisco Mau-Meta no Eugenia Soares: “Sakrifísiu oan iha rai-li’ur lori mudansa bo’ot ba ami nia família.”
DÍLI, 22/07/2026 – Ba inan-aman barak iha Timor-Leste, haruka oan ba servisu iha rai-li’ur la’ós desizaun ida ne’ebé fasil. Saudade, preokupasaun no hakarak hamutuk ho oan sira loron-loron. Maibé ba Francisco Mau-Meta no nia feen, Eugenia Soares, sakrifísiu ne’e fó rezultadu ne’ebé lori mudansa bo’ot ba moris família.
Sira nia oan, Olandino de Fátima Soares, agora servisu iha Austrália liuhusi Programa Pacific Australia Labour Mobility (PALM). Ba família, oportunidade ida-ne’e la’ós de’it kona-ba buka rendimentu, maibé sai esperansa foun atu mellora kondisaun moris no prepara futuru ba família tomak.
Francisco dehan, bainhira simu notísia katak nia oan seleksionadu ba programa servisu iha Austrália, nia sente orgullu no kontente tanba haree esforsu oan nian hahú fó rezultadu.
“Ha’u nu’udar aman sente orgullu tebes ba ha’u nia oan. Nia hakarak servisu maka’as atu ajuda família. Ha’u mós agradese ba Governu ne’ebé loke oportunidade ba joven Timoroan sira atu servisu iha rai-li’ur.”
Durante servisu iha Austrália, Olandino kontinua mantein komunikasaun ho família no regularmente haruka osan atu ajuda nesesidade familia nian.
Osan ne’ebé nia haruka uza atu sustenta despeza uma laran, ajuda alin sira kontinua eskola no sosa motór ida atu fasilita transporte ba família.
Ba Eugenia Soares, buat ne’ebé fó haksolok liu mak haree nia oan bele muda kondisaun moris família, maski saudade sei nafatin iha kada loron.
“Maski ha’u sente saudade tanba oan hela do’ok, ha’u kontente tanba nia bele ajuda família no fó oportunidade ba nia alin sira atu kontinua eskola no realiza sira nia mehi.”
Francisco no Eugenia dehan katak teknolojia komunikasaun hanesan telefone no video call ajuda hamenus distánsia entre sira no oan, tanba maski hela iha nasaun diferente, sira bele kontinua fahe esperiénsia no fó apoiu malu.
Ba kazal ne’e, programa mobilidade traballadór la muda de’it kondisaun ekonomia família, maibé mós muda sira nia maneira haree ba futuru.
Sira espera katak bainhira Olandino fila mai Timor-Leste, nia bele lori esperiénsia, koñesimentu no kapitál ne’ebé hetan iha Austrália atu kontinua dezenvolve nia komunidade no kria oportunidade foun ba ema seluk.
“Ami espera katak bainhira nia fila mai, nia la lori de’it osan, maibé mós lori koñesimentu no esperiénsia atu ajuda dezenvolve rai ida-ne’e.”
Istória família Mau-Meta no Soares sai prova katak programa servisu iha diáspora la benefísia de’it traballadór ida, maibé mós lori impaktu direta ba família no komunidade. Ho rendimentu, koñesimentu no esperiénsia ne’ebé sira hetan, traballadór Timoroan sira bele sai fatór importante ida ba dezenvolvimentu sosial no ekonomia Timor-Leste.
Dadus no Faktu
Partisipasaun traballadór Timoroan iha diáspora kontinua hatudu kontribuisaun importante ba ekonomia família no dezenvolvimentu nasionál.
Dadus ofisiál hatudu katak iha tinan 2025, remesa husi traballadór Timoroan iha rai-li’ur to’o millaun US$244.8, ne’ebé sai fonte importante ida ba entrada diviza estranjeira no ajuda sustenta rihun barak família iha Timor-Leste.
Distribuisaun remesa ne’e kompostu husi:
- Reino Unido: US$100 millaun
- Austrália: US$61 millaun
- Koreia Sul: US$44.8 millaun
- Irlanda, Japaun no nasaun seluk: US$39 millaun
Iha Janeiru 2026, Governu Timor-Leste rejista traballadór Timoroan hamutuk ema nain 8,840 iha Austrália no ema 791 iha Koreia Sul. Durante tinan 2025, grupu ida-ne’e haruka remesa hamutuk US$15.27 millaun ba família sira iha Timor-Leste.
Durante trimestre dahuluk tinan 2026, liu ona 1,400 traballadór Timoroan ba programa servisu iha rai-li’ur. Husi total ida-ne’e, ema 1,071 ba Austrália, kompostu husi mane 809 no feto 262.
Tuir relatóriu Banco Central de Timor-Leste, remesa husi traballadór migrante kontinua sai parte importante husi ekonomia nasionál no fó impaktu direta ba:
- Hasa’e rendimentu família;
- Reduz taxa dezempregu;
- Aumenta entrada diviza estranjeira;
- Apoia edukasaun no saúde família;
- Harii uma no investimentu ba negósiu ki’ik;
- Dezenvolve rekursu umanu ho esperiénsia internasionál.
Dadus hirak ne’e hatudu katak programa mobilidade traballadór la’ós de’it politika empregu, maibé sai mós mekanismu importante ida atu hametin bem-estar família no kontribui ba kresimentu ekonomia Timor-Leste.
Konkluzaun
Programa mobilidade traballadór Timor-Leste ba rai-li’ur kontinua loke oportunidade ba jovem Timoroan sira atu muda moris, hasa’e ekonomia família no dezenvolve kapasidade profisionál. Esperiénsia husi Olandino de Fátima Soares, Joanico Belo no família sira hatudu katak servisu iha diáspora bele lori benefísiu ne’ebé la limitadu de’it ba rendimentu, maibé mós ba transferénsia koñesimentu, disiplinu servisu no investimentu ba futuru.
Maski traballadór sira enfrenta dezafiu hanesan saudade ba família, adaptasaun ba kultura no ambiente servisu foun, determinasaun, preparasaun no responsabilidade sai xave atu transforma oportunidade ida-ne’e ba susesu.
Ho apoiu kontinuu husi Governu, parseiru dezenvolvimentu no empregadór sira, programa mobilidade traballadór bele kontinua sai instrumentu estratéjiku ida atu hasa’e qualidade rekursu umanu, hamenus dezempregu no hametin dezenvolvimentu sustentável iha Timor-Leste. Istória sira ne’ebé aprezenta iha advertorial ida-ne’e prova katak investimentu ba ema mak investimentu ida-ne’ebé fó benefísiu ba família, komunidade no nasaun tomak.
Ekipa: Media Mudansa















