CITL-SECOMS Realiza Serimonia Komemorasaun Trajedia Balibo V Ba Dala-50

(Bobonaro) Balibo V- Conselho de Imprensa de Timor-Leste (CITL sigla português) hamutuk ho Secretaria de Estado da Comununicação Sociál (SECOMS sigla português) hodi realiza serimonia komemorasaun loron trajedia Balibo V ba dala-50 iha Munisípiu Bobonaro, Postu Administrativu Balibo.

Iha komemorasaun loron Balibo V ba dala-50 ne’ebé mak realiza husi CITL no SECOMS hodi loke mós feira ba produtu lokál sira, nune’e komemora mós buat tolu ne’ebé mak importante hanesan; komemora Loron Trajedia Balibo V, loron Mundial Alimentasaun no loron Liberdade Imprensa.

Reprezentante Prezidente Conselho de Imprensa de Timor-Leste, Consileira Isabel Maria Fernandes iha nia diskursu hatete, feira ida ne’e mós ho objetivu ida atu valoriza agrikultor sira nia servisu, tanba sira mak heroi verdadeiru ne’ebé ho esforsu no dedikasaun tomak prepara ai-han ba ema hotu liu-husi sira nia liman badinas.

“Feira ida ne’e la’os eventu úniku ida, maibé nu’udar eventu da-huluk ne’ebé sei lori ita hotu hodi ba komemora loron bo’o tolu (3) ne’ebé importante mak hanesan: Loron Mundial Alimentasaun, loron ne’ebé fó hanoin mai ita kona-ba importante atu garante ai-han saudável, sustentavél no justu ba ema hotu, loron trajedia Balibo iha tinan 1975 ne’ebé koñesidu ho naran Balibo Five, loron ne’ebé jornalista australiano nain lima (5) lakon sira nia vida bainhira hala’o sira nia kna’ar hodi haklaken lia loos ba ita nia luta ukun rasik an, troka sira nia vida ho lia loos, no komemora mós loron liberdade imprensa iha Timor-Leste, loron ne’ebé ita rekoñese valór husi informasaun ne’ebé livre no korajen atu hatete lia loos”, dehan Conseleira Isabel Maria Fernande iha nia diskursu, iha Balibo Vila, Segunda, 13/10/2025.

Nia hatutan, Komemorasaun tolu (3) ne’ebé haburas no hametein aspetu direitu umanu no fundamentál, direitu ba ai-han, direitu ba informasaun no direitu ba liberdade

Conseleira ne’e dehan, feira ne’e la’os de’it fatin atu fa’an ka sosa produtu sira, maibé feira ida ne’ebé marka simbolu sustentabilidade no solidariedade, wainhitaita sosa produtu lokál mak ema hahú fó apoiu ba família iha komunidade laran no haforsa ekonomia nasaun, aleinde ne’e produtu lokál sira nu’udar ai-han ne’ebé fresku liu no saudável, produtu ida-idak iha istória badinas nain nian, istória domin ba rai no tradisaun.

“Iha loron mundial alimentasaun ne’ebé sei selebra iha loron 16 fulan outubru tanba ne’e ha’u hakarak fó mensajen furak ida katak valoriza buat ne’ebé ita nian rasik, wainhira ita hili produtu lokál, ita hili futuru ne’ebé di’ak liu, futuru ho saúde di’ak liu, oportunidade barak liu no respeita bo’ot ba ita nia natureza rasik”, niainforma

Nune’e nia mós agradese ba parte hotu ne’ebé fó espíritu ho signifikadu ba feira ida ne’e ho sira nia partisipasaun no kontribuisaun.

Iha fatin hanesan reprezentante Prezidente Autoridade Postu Balibo, Julio Caero hatete, jornalista australiano nain lima (5) ne’ebé mak mate iha Balibo tanba sira buka lia loos hodi hetan intimidasaun no ameasa.

“Jornalista australianu nain lima (5) ne’ebé mate iha Balibo tanba ne’e ha’u hatete katak sira buka lia loos hodi hetan intimidasaun no ameasa, tanba povu Timor nia terus ikus mai sira mak hetan susar ho terus to mate ba rai Timor, orgullu tebes tanba liu-husi sira mak mundu internasionál koñese Timor”, dehan nia.

Nia mós agradese ba CI ho SECOMS bele organiza eventu ne’e no loke mós feira atu promove produtu lokál, nia mós husu ba Administrador Postu Administrativu Balibo atu bele envolve grupu ho produtu lokál barak liu tan iha tinan oin nune’e bele promove di’ak liu produtu lokál sira tanba liu-husi atividade sira hanesan ne’e bele aumenta mós sira nia esperiensia oinsá atu atrai vizitantes lokál no internasionál sira.

Enkuantu Ministro Comércio Industria, Filipus Nino Pereira, iha nia abertura ba serimonia ne’e hatete, atu promove ekonomia lokál tenki iha komitmetu no prontidaun iha kualker profisaun ne’ebé mak ema hakna’ar an.

“Istória nafatin sai hanesan lalenok ida atu ita bele hateke ita nia an nafatin, ita mai husi ne’ebé, ita iha ne’ebé no atu ba iha ne’ebé, ida ne’e sai hanesan vizaun ida ba ita hotu hanesan Timor oan ne’ebé hakarak orgullu ba nia rai, ita hakarak iha liberdade totál, ita hakarak soberanu ba iha ai-han, ita hakarak iha soberanu ekonomia no polítika, tanba ne’e esforsu koletivu sai hanesan sasukat ida hodi bele hare’e katak ita iha diresaun ida ne’ebé mak los”, dehan MCI

Governante ne’e informa, diversifika ekonomia, diversifika produtu liu-husi promosaun ba produtu hotu ne’ebé mak iha tantu ba produtu gastronomia nian, produtu ai-han nian ne’ebé mak presiza dezenvolve no diversifika.

“Ita seidauk iha krize ne’ebé mak bo’ot tanba ita iha ai-han alternativa ne’ebé mak ita bele diversifika ho nutrisaun ne’ebé mak a’as, ita iha matenek lokál no liman badinas ne’ebé mak ita iha atu bele transforma produtu ka ai-han sira ne’e sai produtu ne’ebé mak iha vitamina ho sabor orijinál atu ema hotu gosta konsumu, se lae ita kontinua konsumu hahan importadu sira”, nia salienta

Nune’e tuir dadus husi Banco Central Timor-Leste fó sai katak, Timor-Leste importa barak tebes ba sereál ai-han nian ne’ebé mak tama husi Indonezia, India no China, atu valoriza produtu rasik tenki halo promosaun ba produtu sira iha nível lokál, nasinál no mós internasionál.

“Tanba ne’e mak ami sempre dehan katak hadomi ha’u nia produtu, hadomi ha’u nia Timor, ida ne’e mak sai hanesan konsensializasaun ida ne’ebémak ita hotu-hotu tenki promove la’os de’it ita nia produtor sira”, nia hatutan

Ministru ne’e mós apresia ba CI ho SECOMS ne’ebé mak organiza atividade bo’ot tolu (3) ne’ebé hodi fó hanoin fali ba ema hotu kona-ba loron mundial ai-han, trajedia Balibo V no loron Liberdade Imprensa.

“Atu fó hanoin ka refleta fali ita kona-ba importansia husi ai-han saudável no ai-han ne’ebé mak seguru nune’e ita mós hanoin ba loron trajedia Balibo ne’ebé mak jornalista australianu nain lima (5) husik hela sira nia obra jornalístiku ne’ebé sira halo no ita mós komemora loron liberdade imprensa, atu rekoñese servisu jornalizmu nian katak, papel jornalista nian importante tebes atu fó sai informasaun ne’ebé mak loos, kredivél no justu”, tenik nia

Entretantu iha serimonia ne’e abertura husi Ministro Comércio e Industria, Filipus Nino Pereira no hetan partisipasaun husi Komandante Unidade Polísia Fronteira (UPF sigla português), Komandante Polísia Eskuadra Postu Balibo, Forsa Defeza Timor-Leste (sigla português), reprezentante Prezidente Autoridade Postu Balibo, Administrador Postu Administrativu Balibo, Xefe Suku no komunidade sira.

Jornalista: Sandi Belo

Editora: Quisânia Gleide