Feminismu Ezije Asaun Konkretu hodi Hasoru Patriarkia no Violénsia Hasoru Feto

(Dilí), Largo Lecidere 20/11/2026 – Luta hasoru violénsia bazeia ba jéneru labele limita de’it ba kampaña públika, slogan polítiku ka promesa atu proteje feto, maibé presiza asaun konkretu hodi desmantela sistema patriarkál ne’ebé kontinua limita liberdade, autonomia no direitu feto sira-nian.

Mensajen ida-ne’e sai hanesan apelu forte iha diskursu ida ne’ebé hato’o preokupasaun kona-ba realidade feto sira-nian, ne’ebé maski kontinua hasoru violénsia, diskriminasaun no julgamentu sosiál, maibé dala barak sei responsabiliza ba violénsia ne’ebé akontese hasoru sira.

Iha diskursu ne’e, oradora hato’o kritika ba kultura sosial ne’ebé kontinua kontrola feto nia hahalok, hahú hosi maneira hatais, ko’alia, la’o to’o desizaun kona-ba sira-nia moris rasik, enkuantu la fó atensaun sufisiente ba kauza prinsipál sira ne’ebé hahoris violénsia hasoru feto.

“To’o bainhira mak feto-sira tenke moris iha tauk nia laran, To’o bainhira mak sosiedade sei kontinua hanorin feto-sira oinsá atu kuidadu an hodi labele hetan violasaun, enkuantu la konsege hanorin no ezije atu mane-sira labele viola feto-nia moris” hatete ativista Direitu Umanus no Feminista iha Largo Lecidere 20/11/2026

Oradora mós esplika katak patriarkia la’ós de’it problema kona-ba violénsia ne’ebé mane balun komete hasoru feto, maibé sistema sosiál ida ne’ebé harii iha hirarkia podér, normaliza dominasaun mane nian no transforma feto nia isin sai objetu kontrolu.

Nia fó ezemplu kona-ba maneira sosiedade responde ba sobrevivente violénsia, ne’ebé dala barak hetan pergunta no julgamentu ne’ebé fó-sala ba vítima, duke foka ba responsabilidade autór violénsia nian.

“Bainhira feto ida hetan violasaun, sosiedade husu: tanba saida mak ó iha ne’ebá? Bainhira feto ida hasoru violénsia doméstika, sosiedade husu: tansá ó la pasiensia mantein ó nia umakain duke hili fahe malu” hatutan ativista Direitu Umanus no Feminista

Aleinde kritika ba atitude sosiál, diskursu ne’e mós foka ba responsabilidade Estadu nian atu asegura katak lei no mekanizmu justisa sira bele proteje duni sobrevivente violénsia. Nia konsidera katak lei nia valor sei limitadu se vítima sira nafatin tauk atu hato’o keixa, no prosesu legál sai fonte intimidasaun ba sobrevivente.

“Valor husi lei saida, karik vítima-sira tauk nafatin atu hato’o keixa? Justisa signifikadu saida, bainhira prosesu legál halo intimidasaun no fó-sala ba sobrevivente-sira” esalete ativista Direitu Umanus no Feminista

Iha parte seluk, oradora alerta katak sofrimentu feto sira-nian labele sai instrumentu ba kampaña polítika, serimónia anuál ka relatóriu kona-ba susesu programa governamentál, bainhira kauza prinsipál sira ne’ebé hahoris violénsia seidauk hetan solusaun.

Nia enfatiza katak polítika públika tenke fó prioridade ba nesesidade real feto sira-nian, inklui asesu ba justisa, saúde reprodutiva, independénsia ekonómika no servisu saúde ne’ebé seguru, inkluzivu no sensível ba jéneru.

Diskursu ne’e mós hatudu katak violénsia hasoru feto iha ligasaun direta ho dezigualdade ekonómika, pobreza, dependénsia finanseira no diskriminasaun. Feto kiak, feto iha área rurál, feto ho defisiénsia no sobrevivente violénsia hosi konflitu enfrenta risku no obstákulu oioin atu asesu ba protesaun no servisu báziku.

“Feto kiak sira vulnerável liu ba esplorasaun. Feto sira iha área rurál hasoru asesu limitadu ba servisu sira. Feto sira ho defisiénsia hasoru barreira oioin,” afirma ativista Direitu Umanus no Feminista.

Tanba ne’e, nia husu atu governu no instituisaun relevante sira avalia fali se orsamentu Estadu, sistema saúde no polítika públika sira responde duni ba nesesidade grupu feto sira ne’ebé vulnerável liu.

Iha diskursu ne’e, oradora mós defende feminismu hanesan luta ba justisa no igualdade, la’ós movimentu atu kria konflitu entre mane no feto.

“Feminismu la estraga família sira. Ami rejeita família sira ne’ebé harii iha tauk no violénsia. Ita la luta hasoru mane sira nu’udar ema individu. Ita luta hasoru sistema dominasaun ida ne’ebé fó benefísiu ba ema balun hodi halakon ema seluk nia liberdade,” sublina ativista Direitu Umanus no Feminista.

Nia subliña katak, luta ba igualdade tenke hakat liu kampaña no slogan, liuhosi mudansa estruturál iha família, instituisaun edukasionál, instituisaun relijioza, fatin servisu, sistema legál no polítika Estadu nian.

Remata ho apelu atu hametin solidariedade entre jerasaun, klase sosiál no identidade oioin, no asegura katak sobrevivente no vítima violénsia sira-nia lian sai sentru ba prosesu luta no ezijénsia justisa.

“Feto sira la presiza tan promesa. Feto sira presiza mudansa loloos no asaun urjenti no lalais. Ita lakohi atu hetan de’it protesaun atu nune’e ita bele moris iha sistema ne’ebé hanesan. Ami hakarak muda sistema ne’ebé halo ami la seguru,” hakotu ativista Direitu Umanus no Feminista.

Jornalista:  Ana Maria da Silva

Editor: Manuel Andrade