(Díli), Tasi Tolu,01/09/2026 – sarani katólika Timor-Leste tuir misa no fó homenajen ba Restus mortais bispu nain tolu,ne’ebé fó kontribuisaun bo’ot ba dezenvolvimentu Igreja no povu Timor-Leste, ohin loron sira nia isin fila fali mai rai Timor-Leste hanesan akontesimentu ne’e konsidera nu’udar momentu istóriku ida ba Igreja Katólika no komunidade Timor-Leste.
Iha homilia, Bispu Diocese Maliana, Dom Norberto do Amaral hateten,prejensa restus mortais sira iha Timor-Leste marka istória importante ida ba povu no komunidade igreja katóliku, liuliu ba sira nia servisu no dedikasaun iha moris tomak oferese ba rai ida ne’e.
“Ohin ita lori fali restus mortais bispu Timor sira mai iha plenada Papa Francisco nian. Tasi tolu marka tan istória ida ba dala ha’at ho restus mortais sira ne’e.” hatete Bispu Diosese Maliana, Dom Norberto do Amaral iha Nia omlia misa tasi-tolu, 01/09/2026
Dom Norberto hateten, antes ne’e momentu bo’ot sira ne’ebé marka istória Timor-Leste mak vizita dahuluk hosi Papa João Paulo II, Restaurasaun Independénsia no vizita Papa Francisco. ohin loron lori fila fali restus mortais lider Igreja sira marka tan momentu istóriku ba nasaun ne’e.
Restus mortais sira ne’ebé lori fila mai Timor-Leste, inklui Dom José Joaquim Ribeiro, Monsenhor Martinho da Costa Lopes no Dom Alberto Ricardo da Silva. Nia hateten,sira la mai hanesan ema estranjeiru, maibé sira mai fali sira nia rain rasik no sira nia uma srasik.
“Liafuan ne’e importante tebes tanba sira-nia moris, servisu no sakrifísiu iha Timor-Leste sai parte husi istória Igreja no povu Timor,” nia hatete.
Dom Norberto mos lembra, kontribuisaun Dom Jaime da Silva, ne’ebé lidera Igreja Timor durante períodu importante ida iha istória. Enkuantu Dom Jaime enfrenta situasaun difísil, inklui okupasaun Japonesa no destruisaun infraestrutura sira iha Dili. Maski kondisaun ne’e, nia kontinua organiza estrutura Diocese, haburas formasaun katekista no loke Semináriu Maior atu prepara lider Igreja ba futuru.
Dom Norberto deklara tan katak, servisu Dom Jaime nian sai fundamentu importante ba formasaun lider sira ne’ebé agora kontribui ba Igreja no sosiedade Timor-Leste.
”Dom Jaime, Dom José Joaquim Ribeiro kontinua servisu nu’udar bispu Timor. Nia lidera Igreja durante períodu 1967 to’o 1977, inklui tempu konflitu polítiku no violénsia iha tinan 1975” nia haktuir.
Dom Norberto deklara tan, istória ne’ebé Dom José Joaquim Ribeiro rasik konta kona-ba nia iha situasaun konflitu, inklui bainhira nia vizita seminarista sira ne’ebé refújia iha Fatumaka. Dom José mos relata kona-ba kondisaun povu iha Dili, ne’ebé sofre tanba violénsia, falta hahán no ema barak hetan soferimentu. Enkuantu iha momentu seluk, Dom José mos konta katak nia haree ema ida mate iha tasi-ibun no nia rasik hakoi ema ne’e tanba la iha ema seluk ne’ebé bele halo.
Nia mos kritika “julgamentu popular” ne’ebé akontese durante konflitu, ho apelu atu evita violénsia no hadomi malu.
”mensajen sira ne’e hatudu Dom José nia coragem atu ko’alia hasoru injustisa no violénsia, maski nia rasik enfrenta situasaun difísil” nia salienta.
hafoin Dom José, hakna’ar lideransa Igreja kontinua ba Monsenhor Martinho da Costa Lopes, ne’ebé servisu iha períodu 1977 to’o 1983. No Monsenhor Martinho servisu iha Bobonaro no sai padre dahuluk iha área ne’e. Nia mos kontribui ba edukasaun liuhosi abertura Colégio Infante de Sagres iha Maliana, antes mai Dili no assume responsabilidade importante iha Igreja.
Durante okupasaun Indonézia, Monsenhor Martinho ko’alia ho lian maka’as hasoru violénsia no hahalok aat ne’ebé akontese iha Timor-Leste, inklui akontesimentu masakre iha munisipiu viqueque (Kraras).
nune’e nia hatudu pozisaun, no nia enfrenta presaun hosi autoridade Indonézia no ikus mai hasai nia hosi Timor-Leste no ba hela iha nasaun Portugal to’o nia mate/remata nia peregrinasaun iha mundu.
nia refrosa,Dom Alberto Ricardo da Silva kontinua sai lideransa Igreja iha períodu ikus okupasaun Indonézia no tempu transisaun ba independénsia. No lembra katak Dom Alberto enfrenta mós momentu difísil, inklui eventu 12 Novembru 1991 ne’ebe sai masakre santa-Cruz, bainhira manifestasaun husi estudante no joven iha Santa Cruz remata ho ema barak mate no hetan sofrimentu husi militar Indonesia.
”Dom Alberto, iha tempu ne’ebá, sai voz/lian importante ida ba povu, liuliu iha defesa direitu ba moris no dignidade umana.” Nia deklara
nia argumenta,Dom Alberto mos ko’alia maka’as kona-ba planeamentu familiar no protesaun moris, no defende prinsípiu moral Igreja. Nia mos sai parte hosi movimentu sira ne’ebé hato’o pozisaun públika kona-ba matéria relijioza no moral.
Dom Norberto hateten,restus mortais bispu sira ne’ebé agora iha Timor-Leste la’ós deit restos ema sira ne’ebé mate ona, maibé sai símbolu ida ba Igreja no povu Timor-Leste.
“Agora sira la iha ona iha ita nia leet físikamente, maibé sira-nia restus mortais iha ita nia leet. Ita simu sira ho laran ksolok,” Dom Norberto reforsa.
Nia subliña,legadu sira-nian bele sai inspirasaun ba jerasaun foun atu kontinua harii, hametin no haburas kreda Katólika no valores umanidade iha Timor-Leste.
Nia mos refere ba ensinamentu hosi Livro Daniel kona-ba ema matenek sira ne’ebé hanorin ema lubun bo’ot atu lao iha dalan justisa no sai hanesan loromatan ba ema seluk.
hafoin remata omilia, Dom Norberto hato’o agradesimentu ba kontribuisaun no sakrifísiu hosi lider Igreja sira ne’ebé dedika sira-nia moris tomak ba Maromak no povu Timor-Leste, no apela ba povu atu aprende hosi sira-nia ezemplu, liuliu kona-ba servisu ho laran tomak, fahe ho ema seluk, justisa, domin no perdaun.
“Restus mortais sira iha ona ita nia le’et bele sai sinal ida atu sira hamutuk ho ita tanba ita ho sira halo ida deit,” nia hakotu
Jornalista :Ana Maria da Silva
Editor :Manuel Andrade















