(Díli), Kaikoli, 13/10/2026 – Fumasa husi inséndiu floresta iha rejiaun viziña, inklui Indonézia, liuliu Kalimantan no Papua, bele lori anin tama ba Timor-Leste no afeta kualidade ar. Situasaun ne’e hamosu preokupasaun ba saúde públika, liuliu ba labarik, ema idozu no ema ne’ebé iha problema respiratóriu.
Responsável Previzaun Públiku, Angelina Freitas, hateten katak posibilidade fumasa atu to’o Timor-Leste depende ba kondisaun meteorolójika, inklui direksaun no intensidade anin.
“Fumasa ne’ebé mai husi inséndiu floresta iha rejiaun viziña bele lori anin ba Timor-Leste, depende ba kondisaun meteorolójika, inklui direksaun no intensidade anin,” hatete Responsável Previzaun Públiku, Angelina Freitas iha kaikoli 13/10/2026.
Fenómenu ne’e bele akontese iha períodu tranzisaun entre tempu bailoron no tempu udan, bainhira mudansa iha kondisaun atmosfera no movimentu anin bele influensia distribuisaun fumaça iha rejiaun.
Aleinde ne’e, fenómenu El Niño no aumentu temperatura iha superfísie tasi bele kontribui ba kondisaun rai maran no aumenta risku inséndiu iha fatin balu. Maski nune’e, intensidade no durasaun impaktu sira-ne’e sei depende ba kondisaun lokál no evolusaun tempu.
Kualidade ar ne’ebé la di’ak bele hamosu problema ba saúde, liuliu iha sistema respiratóriu no pulmaun. Ema ne’ebé hetan impaktu husi fumasa bele esperimenta mear, irritasaun iha dalan respiratóriu no difikuldade atu dada iis, depende ba nivel no durasaun expozisaun.
Labarik, ema idozu no ema ne’ebé iha moras respiratóriu ka problema iha pulmaun mak grupu vulnerável ne’ebé presiza hetan atensaun espesiál.
Tanba ne’e, komunidade tenki aumenta kuidadu, liuliu bainhira fumasa konsentra iha ambiente no kualidade ar tun.
Atu hamenus risku ba saúde, rekomenda ba komunidade atu uza máscara apropriada bainhira iha fumasa, hamenus atividade iha li’ur bainhira kualidade ar la di’ak no evita labarik atu halimar kleur iha fatin ne’ebé fumasa konsentra.
Família sira mós presiza tau matan ba ema idozu no ema ne’ebé iha problema respiratóriu, no asegura katak sira hetan kuidadu ne’ebé apropriadu.
Se ema ida esperimenta difikuldade atu dada iis ka sintoma respiratóriu ne’ebé sai todan liután, nia presiza buka asisténsia saúde lalais.
Ekipa relevante ne’ebé hala’o monitorizasaun sei kontinua observa mudansa iha kualidade ar no atualiza informasaun ba públiku liuhusi pájina Facebook no portal Dinamika.
Maski seidauk iha determinasaun klaru kona-ba persentajen fumasa ne’ebé tama ba Timor-Leste, observasaun ne’e hatudu katak posibilidade transporte fumasa husi rejiaun viziña presiza kontinua hetan atensaun.
Tanba ne’e, públiku husu atu mantein kuidadu ba saúde, tuir informasaun atualizada no fó atensaun ba grupu vulnerável hodi hamenus risku husi poluisaun ar.
Ekipa: Media Mudansa















