Sosial  

Uma Didin Ho Piku Dodok No Ai-Han Fuik Sai Esperansa Ba Inan Faluk Ermelita

(Bobonaro) Goulolo – Istória inspiradora no realidade moris ida kona-ba inan faluk ho naran Ermelita Buikalai ne’ebé luta loro-loron atu sustenta nia família, maske nia moris iha kondisaun ekonomia difísil, inan faluk Ermelita la lakon esperansa, ho determinasaun no esperansa bo’ot, nia buka dalan atu halo nia uma-ka’in bele moris ho dignidade. Maske kondisaun ne’ebé nia hasoru loro-loron la’os deit aihan maibé mós hela fatin ne’ebé sai mahon ba nia no oan sira.

Iha situsaun udan no anin bo’ot lori mehi a’at ba inan faluk Ermelita ho nia oan sira, tanba kondisaun uma ne’ebé familia ne’e hela ba didin deit ho piku dodok no kalen balun ne’ebé hateke burus no fó impkatu udan be’en bele tama no habokon sira nia isin, hanesan feto faluk ne’ebé moris mesak ho oan na’in (4) haat ne’ebé sei idade ki’ik, iha situasaun susar no limitadu ne’e Ermelita oferese a’an tomak ba maromak tanba nia planu ema hotu tenke simu ho realidade no kontinua luta no esforsu hodi sustenta nia família.

Nia hatete “Bainhira udan bo’ot, halo ha’u preokupa tebes, tamba uma ne’ebé ha’u didin la metin, udan ben sempre tama hela deit”. Dehan faluk Ermelita Buikalai ho laran metin bainhira simu Jornalista Média Mudansa iha suku Goulolo, foin lalais ne’e.

Inan faluk Ermelita ne’ebé moris iha uma simples ne’e sai fatin abrigu hosi udan no anin nia atake iha tempu loron no kalan, ne’ebé helik-an iha didin ne’ebé kuak iha aldeia ida ho naran Suri-ubu suku Goulolo Posto administrativu Cailaco Munisipiu Bobonaro. oan na’in 4 kompostu husi feto 3 mane 1 oan dahuluk ho idade 25 oan da-ruak idade 20, faluk ermelita nia katus oan ho naran Adriano Mau Bere husik hela nia ho labarik na’in haat 4 no hakat ona ba aman maromak nia kadunan santo iha tinan 2021.

Maske moris ho kondisaun uma ne’ebé simples maibe nia nafatin agradese ba viziñu sira iha aldeia ne’e bele ajuda ona nia hodi harii netik uma ne’e hodi satan netik nia ho labarik sira iha tempu udan no loron mana nia laran.

“ita moris hanesan inan faluk, sente buat hotu difisil, bainhira laen la iha ona sorin, maibé la hamate ha’u nia vontade atu luta ba oan sira nia kabun, maske lori ai-han fuik mak fó han sira” espresa husi inan faluk Ermelita.

Inan faluk ne’e informa iha situasaun difisil hanesan ne’e, aihan fuik sai salvasaun ba familia, maek no kumbili ne’ebé moris naturálmente iha rai, sai aihan loron-loron, dalaruma loron ida han dala ida de’it.

“Bainhira laiha buat seluk, ha’u buka maek, kumbili no ai-han sira iha to’os. Dalaruma viziñu sira ajuda,” nia hatete

Maske hasoru difikuldade oioin iha moris tomak inan faluk Ermelita la lakon ba esperansa moris ne’ebe nia ho labarik sira hasoru, ho prinsipiu moris ne’ebe kuda nanis ona katak wainhira liman ain sei kompletu maka moris ne’e sei la difisil importante halo diak ba ema hotu.

Durante tinan barak nia laran, inan faluk Ermelita seidauk hetan apoiu husi governu, maske programa “Uma Kbiit Laek.” (signifika-UKL) iha Timor-Leste mak programa governu ida ne’ebé halo atu ajuda komunidade kiak no vulnerável sira, liuliu sira ne’ebé laiha uma di’ak ka hela iha uma ho kondisaun aat.

Ho moris susar no ekonomia limitadu tebes,familia Ermelita sei tau prioridade ba nia oan sira. Oan na’in 4 haat ne’e iha mehi bo’ot ne’ebe sei esforsu hodi remata eskola, Maske senti realidade ne’ebe todan.

“Ha’u hakarak tebes haruka sira ba eskola. Maibé atu han de’it ami sei buka ba mai, oinsá mak bele selu tan labarik sira nia eskola?” nia deklara.

Inan faluk ne’e hatutan labarik balun na’in 2 hela ho nia no na’in 2 hela ho vizinu nune’e bele sustenta netik sira nia moris no asesu ba eskola no balun hela ho nia sei suspende hela tamba forsa ekonomia la to’o.

Iha sorin seluk Xefe Aldeia Suri-Ubu, Deolindo Leto Siri, rekoñese katak iha nia mandatu identifika familia vulnerável barak iha aldeia ne’e. Maibé nia tenta foti dadus noa hatama bai ha parte relvante sira até agora seidauk iha resposta ne’ebe klaru.

“Inan faluk Ermelita Buikalai mak vulnerável liu iha aldeia ida-ne’e. Ami foti ona dadus no fó ona ba suku, maibé seidauk iha resposta,” nia hatete.

Iha sorin seluk sasin vizinu Paulina Olo Mau hatete los duni situasaun ne’ebé Inan faluk Ermelita Buikalai hasoru difisil tebes, no presiza atensaun lalais husi autoridade sira.

“Durante ne’e inan faluk Ermelita luta mesak atu sustenta moris loroloron, no seidauk hetan apoiu ne’ebé sufisiente.” Dehan sasin vizinu Paulina foin lalais ne’e.

Xefe Aldeia ne’e husu ba ema laran-luak no parte kompetente sira atu tau matan ba familia sira ne’ebé moris iha vulneravel nia laran, liuliu ba familia sira ne’ebé susar iha ekonomia tamba balun loron ida bele han dala ida de’it.

Relasiona ho asuntu ne’e Ministériu Solidariedade Sosiál no Inkluzaun (MSSI), liuhusi Diretora Diresaun Nasionál Asisténsia Sosiál (DNAS) Esperança Gonsalves, hateten, governu kontinua fó prioridade boot ba apoiu família vulnerável sira liuhusi programa sosiál tolu ne’ebé konsidera hanesan pilar prinsipal: Bolsa da Mãe, asisténsia úmanitáriu, no apoiu direta ba família vulnerável.

Nia esplika katak programa Bolsa da Mãe foka liu ba edukasaun labarik sira ho idade entre tinan 6 to’o 17, hahu husi pré-primária to’o ensinu sekundária. Programa ida-ne’e fó apoiu finanseiru kada fulan, ho montante $8 ba estudante primária, $9 ba pré-sekundária, no $10 ba sekundária. Ba labarik sira ho kondisaun difisiénsia, governu fó tan apoiu adisionál $5 kada fulan.

“Programa ne’e importante tebes tanba la’ós de’it ajuda família, maibé mós asegura katak labarik sira bele kontinua eskola no hetan futuru di’ak,” Esperança Gonsalves dehan.

Aleinde ne’e, asisténsia úmanitáriu foka ba sidadaun sira ne’ebé presiza ajuda urjente, liuliu iha ai-han hanesan fo’os, koto, fore-mungu no susuben. Enkuantu programa apoiu ba família vulnerável mós inklui servisu hanesan ambulánsia funeráriu no fornesimentu kaixaun ba família sira ne’ebé la iha kapasidade finanseira.

MSSI mós halo reforma legál hodi reforsa programa ne’e, inklui alterasaun ba Dekretu-Lei Nú. 18/2012, 4 Abríl, ne’ebé regula Bolsa da Mãe Kondisionál. Reforma ida-ne’e aumenta montante apoiu no amplia kobertura benefisiáriu sira, inklui labarik ho difisiénsia.

Segundo Esperança, governu iha planu atu estende programa ba labarik pré-eskolár iha futuru, maibé sei nafatin fó prioridade ba família ne’ebé vulnerável liu, hanesan inan-aman ne’ebé la iha rendimentu fixu no iha oan barak.

“Ami servisu hamutuk ho autoridade lokál sira hodi identifika família sira ne’ebé presiza liu apoiu. Dadus loos husi suku no aldeia mak sai baze atu determina benefisiáriu sira,” nia hateten.

Nia akresenta katak ministériu kontinua halo rejistu família vulnerável kada tinan, atu asegura katak sira ne’ebé seidauk hetan apoiu iha tinan ida bele hetan oportunidade iha tinan tuir mai.

Tuir dadus ofisiál husi MSSI, entre tinan 2021 no 2022, serka 34.4% populasaun iha Timor-Leste moris iha pobreza multidimensionál, enkuantu 26.8% klasifika hanesan vulnerável ba pobreza. Dadus ida-ne’e hatudu katak programa asisténsia sosiál sei iha papel importante atu reduce desigualdade no hadi’a moris komunidade sira iha nasaun laran.

Entretantu iha suku Goulolo totál populasaun hamutuk 1.621 no grupu vulnelravel hamutuk 140, ne’ebé mai ho kategoria defisiensia, idozu, oan kiak, inklui inan faluk sira. Maske moris iha limitasaun edukasaun inklui mós asesu ba iha sentru saúde, enkuantu rendimentu ekonomia ne’ebé populasaun ne’e hetan maioria husi agrikultura.

Jornalista                                      : Francisco Pereira
Editor                                              : Manuel Andrade