(Díli) Camea- Tinan rua nulu resin ona komunidade sira iha Aldeia Ailele-hun no Aldeia Bedois, Suku Camea luta ba bee-mos, hahú husi tempu okupasaun Indonezia to’o agora seidauk iha solusaun ba problema bee-mos.
Bee-mos mak nesesidade baziku ne’ebé ema hotu presiza kada lororon, maibé komunidade sira iha aldeia Ailele-hun no Bedois seidauk asesu ba bee-mos, komunidade sira kontinua halerik hodi luta ba bee-mos.
Maske Timor-Leste ukun rasik an ona, maibé komunidade sira ne’e sei nafatin luta ba asesu bee-mos, kada loron komunidade sira tenki lao ain minutu 5 to’o 10 hodi ba kuru bee iha mota laran.
Komunidade Aldeia Ailele-hun, Tomas da Costa, hatete, sira iha aldeia Ailele-hun, Bedois Leten no Kraik la asesu ba bee-mos hahú husi tempu okupasaun Indonezia to’o agora.
“Ami la asesu ba bee-mos hahú husi tempu indonezia to’o agora, tinan rua nulu resin ona ma kami luta ba bee-mos atu dada mai iha ami nia aldei, foin lalais mak NGO balu dada bee mai ami, maibé semana ida bee ne’e sai dala-rua de’it no sai oras ida de’it maran ona, tanba ne’e uma kain ida kuru de’it jergen 5 to’o10 se barak liu mak jergen 20, ida ne’e mós ami hadau malu mak foin bele hetan bee,” informa komunidade Tomas da Costa ba jornalista Média Mudansa iha Camea, Ailele-hun, Kinta, 27/11/2025.
Komunidade sira maioria depende de’it ba bee matan ne’ebé mak moris iha foho-hun, maibé kauza husi mudansa klimátika bee matan sira barak mak maran no bee sira menus liu, ida ne’e difikulta tebes ba sira nia nesesidade loro-loron nian.
Nia hatutan, bee ne’ebé mak sira utiliza dada husi Sede Suku Camea mak sae ba, maibé la iha tanki bee, entaun sira tenki halo kuak kanu bee nian hafoin sira bele kuru bee.
“Ida ne’e de’it la naton ba ami atu utiliza ba loro-loron nian, bainhira bee ne’ebé ami kuru ne’e uza hotu ona ami tenki lao ain kuaze minutu 5-10 hodi ba kuru bee iha bee matan ne’ebé mak lokaliza iha mota ulun, maibé ida ne’e mós nafatin la naton ba ami tanba iha tempu bailoron naruk kauza mós husi Mudansa Klimátika halo bee sai menus, nune’e uma kain ida bele hetan de’it jergen 1 ou 2 tanba uma kain barak mak uza bee matan ne’e,” hatutan nia.
Komunidade ne’e dehan, bainhira sir aba kuru bee iha bee-matan mak bee la iha sira tenki sosa bee kada jergen ida ho sentavus 0,05.
“Bainhira ami ba bee matan mak bee la iha entaun ami tenki sosa bee husi kareta sira ne’ebé mak bai-bain fa’an bee no bee ne’ebé ami sosa kada jergen ida ho folin sentavus 0,05, maibé iha tempu udan ami la sosa bee tanba bee matan sira iha ona bee,” dehan komunidade ne’e.
Enkuantu, Problema bee-mos ne’ebé mak komunidade sira hasoru tinan barak ona, komunidade no autoridade suku sira dala barak ona hato’o problema ne’e ba governu, maibé to’o oras ne’e seidauk iha resposta, ekipa Bee Mos Timor-Leste (BTL) halo ona sosializasaun to’o iha sira nia fatin maibé seidauk iha kanalizasaun bee ba sira.
Komunidade ne’e mós husu ba parte governu atu tau atensaun ba problema bee-mos ne’ebé mak komunidade sira enfrenta tinan barak ona.
“Se estadu hatene dehan sira nia ema mak ami, sira mós tenki atende ami, tanba iha ne’e ami ho labarik ki’ik mak barak, maioria estudante de’it, baihira bee la iha estudante sira atu ba eskola ne’e sira la haris, ba de’it, lorokraik fila uma mak ba buka fali bee hodi haris,” komunidade ne’e husu.
Iha sorin seluk komunidade aldeia Bedois, Narcisio do Rego, hatete, hahú husi tempu okupasaun Indonezia kedas sira la iha bee-mos, bee ne’ebé mak sira uza ne’e sosa de’it.
“Husi tempu Indonezia to’o agora ami komunidade Bedois ne’e la asesu ba bee-mos, bee ne’ebé mak agora ami uza ne’e amu sira mak fura, maibé ne’e semana ida kuru dala ida de’it, ne’ebé la sufisiente baa mi atu uza, ema ne’ebé mak iha osan ne’e sira sosa de’it, maibé ami ne’ebé mak kbi’it la to’o ne’e ami labele sosa bee, ami hein de’it bee ne’ebé mak husi amu sira fó ne’e, maske semana ida kuru dala ida, maibé ami tenki hein de’it ida ne’e”, hatete komunidade Narcisio do Rego.
Problema bee-mos ne’ebé mak komunidade sira enfreta tempu naruk nia laran, ho esperansa komunidade sira hein tinan rua nulu resin ona prezensa bee-mos ba iha sira nia aldeia, maibé to’o oras ne’e seidauk iha solusaun ba problema refere (bee-mos).
Nia dehan, Autoridade sira ba to’o iha komunidade nia hela fatin hodi halo observasaun direita ba problema bee-mos ne’ebé mak komunidade sira enfrenta, nune’e sira ba hasoru be-beik ona Prezidente BTL maibé la iha solusaun ida ba sira.
“Xefe suku mai hare’e rasik problema bee-mos ne’ebé mak ami hasoru durante tinan rua nulu resin ona no sira be-beik ona ba hasoru Prezidente BTL hodi hato’o problema ne’ebé mak ami hasoru, maske lamentasaun sira ne’e ami hato’o hela de’it, maibé to’o agora la iha solusaun ida ba ami,” nia haktuir
Nia mós husu ba BTL atu tun direita ba iha sira nia fatin hodi hare’e problema bee-mos ne’ebé mak durante ne’e sira hasoru.
“Hanesan komunidade Bedois ne’ebé mak durante ne’e halerik ba bee-mos, ami husu ba BTL direitamente bele tun mai hare’e rasik iha komunidade, tanba durante ne’e komunidade nia lamentasaun ne’e hato’o hela de’it maibé la iha rezultadu,” Narcisio husu.
Nune’e, Delegadu Aldeia Bedois, Francisco Maria, hatete, durante ne’e bee-mos ne’ebé mak fornese ba komunidade sira iha aldeia Bedois ne’e la menus liu, naton ba sira atu uza no bee ne’e dada husi sede suku Camea rasik hodi kobre ba aldeia sira ne’e, no iha aldei Bedois, Amu sira mak fura bee ida ba komunidade sira.
“Bee-mos ne’ebé mak komunidade aldeia Bedois uza ne’e la menus liu, maibé naton ba sira uza hodi ha’an hemu no bee ne’ebé sira uza dada husi Sede Suku Camea mak ba, amu sira mós fura bee ba komunidade Aldeia Bedois nune’e sira bele uza, maske semana ida kuru dala ida,” dehan Francisco Maria ba Jornalista Média Mudansa liu husi telefone.
Delegadu ne’e informa, tanba kauza mós husi bai-loron naruk entaun bee sira ne’e maran hotu, ida ne’e mak hodi difikulta mós komunidade sira.
“Bee ne’ebé mak oferese husi parte Igreja ne’e dala ruma to’o fulan 5 ou 6 makina ne’e avaria tiha, entaun ida ne’e halo komunidade sira tenki dudu karosa ba kuru bee iha mota ulun atu bele utiliza ba sira nia nesesidade loro-loron nian,” informa nia.
Nia hatutan, autoridade suku hala’o ona enkontru ho BTL no iha mós planu atu halo perfurasaun bee-mos iha Aldeia Has-Laran atu bele oferese fali ba komunidade sira iha Aldeia ne’ebé mak la asesu ba bee-mos.
“Ami iha ona enkontru ho BTL no iha mós planu atu halo perfurasaun ba bee-mos iha aldeia Has-Laran atu bele oferese fali ba komunidade sira iha aldeia seluk ne’ebé mak partensia ba suku Camea nian la asesu ba bee-mos, kona-ba kanalizasaun bee-mos mai komunidade sira ne’e tuir informasaun ne’ebé ami hetan katak, problema bee-mos ne’ebé komunidade sira iha suku Camea hasoru ne’e tama hotu ona ba iha planu tinan 2026 nian,” nia hatete.
Hatan preokupasaun ne’e, Manajer Operasionál BTL, Eduardo Dias Ximenes, hatete, komunidade sira iha Aldeia Ailele-hun ne’e iha foho lolon, tanba normalmente bee ne’e sulin ba tasi labele sae fali ba foho lolon, tanba ne’e mak to’o agora komunidade sira seidauk bele asesu ba bee-mos.
“Aldeia Ailele-hun ne’e iha foho lolon, entaun bee labele sae ba, normalmente bee ne’e sulin ba tasi ou rai klean, labele sae fali ba foho lolon, maibé parte ezekutivu BTL nian ko’alia ona atu tau tanke iha foho tutun hafoin bele supply, maibé ne’e tenki iha planu ne’ebé mak di’ak, ita tenki halo perfurasaun mak bee ne’e bele ba,” dehan Manajer Operasionál BTL, Eduardo Dias Ximenes, ba Média Mudansa iha nia kna’ar fatin Caicoli.
Nia salienta, BTL mós tau hela tanki ha’at (4) iha Fatu-ahi atu oferese bee ba komunidade sira iha aldeia Bedois, maibé tanba kada loron populasaun aumenta entaun bee ne’ebé mak iha la sufisiente.
“Parte Bedois nian iha Fatu-ahi ne’eba iha tanki ha’at (4), ida sementi ne’e 200 metru kubiku no iha kalen tolu ne’e iha 19 metru kubiku no 9 metru kubiku, ita tau hela bomba tolu iha ne’eba atu bee ne’e sae ba tanki ha’at ne’e, maibé tanba ita nia populasaun mós loro-loron aumenta entaun ita iha de’it 227 metru kubiku mak iha ne’eba entaun be’e ne’e ita fahe la to’o,” nia salienta.
Nune’e nia dehan, BTL mós dau-daun ne’e iha ona planu dada bee husi Karau-mate Benamauk nian atu oferese ba komunidade sira iha aldeia Bedois, maibé kauza mós husi mudansa klimátika entaun iha tempu bailoron naruk bee ne’e iha de’it 15 metru pur segundu, no kanu ne’ebé mak dada husi Benamauk ne’e komunidade sira halo tiha uma andar ba leten, entaun la fasil atu kontrola.
“Tanba ne’e planu ba oin pipa sira ne’e sei tau tuir valeta nia kotuk, tanba ida ne’ebé mak iha uma okos ne’e sei la halo ona tanba uma iha tiha leten ne’e defisil ita atu kontrola, entaun ita tenki tau Sistema foun no pipa foun para bele kontrola fasil,” dehan nia
Manejer Operasionál ne’e mós husu ba komunidade sira atu labele dada bee ilegál, fatin ne’ebé mak BTL halo hela melloramentu husu komunidade sira labele ba sobu fali.
“Ha’u fó hanoin hela ba komunidade sira labele ba dada ka halo koneksaun bee ilegál no fatin ne’ebé ma kami halo hela melloramentu ne’e ita bo’ot sira labele ba sobu fali, ita tenki kompriende no pasensia para ema ida-idak labele ba fura fali, husik ami reprezenta estadu ami mak tenki kontrola no hare’e para bele fahe ba ema hotu, kalan ne’e labele ida-idak ba fura fali, entaun ida ne’e estraga hotu tiha sistema ikus mai ita halerik kada tinan, tanba ne’e ma kami husu populasaun nia pasiensia no kolaborasaun kuandu bee la iha karik mai halo keixa iha BTL para ami ba hare’e,” tenik nia
Entretantu totál uma kain iha Aldeia Ailele-hun hamutuk atus rua sia-nulu resin ha’at (294) no aldeia Bedois totál uma kain hamutuk atus ida sia-nulu resin tolu (193).
Tuir observasaun jornalista Média Mudansa iha terenu hare’e katak, los duni komunidade sira iha aldeia Ailele-hun no Bedos menus los ba bee-mos, maioria komunidade iha aldeia Ailele-hun lao ba kuru bee iha mota ulun hodi uza ba nesesidade loro-loron nian.
Jornalista: Sandi Belo
Editora: Quisânia Gleide.
