(Díli) Praia Dos Coqueiros- Institutu Nasionál Kombate HIV-SIDA.IP, hamutuk ho Komisaun Funsaun Públiku no Vise-Primeiru Ministru hala’o seremonia Tomda de posse ba funsionariu nain 14 kompostu husi kargu diretór, xefe departementu no xefe seksaun.
Reprezentante Rrezidente Komisaun Funsaun Públiku (CFP sigla português), José Telo Soares Cristovão, hatete, iha responsabilidade bo’ot mós da-daun ne’e iha labarik sira hetan moras, imi la’os sai de’it direzente ba instituisaun ne’e no sai mós emitadór no halo sosializasaun hodi prevene moras ne’e.
“Iha responsabilidade bo’ot mós da-daun ne’e iha labarik sira hetan moras,no ita boot sira laos sai deit dirizenti ba instituisaun ne’e no sai mós emitador no mós ajuda introduz papél instituisaun nian no mezmu tempu hola parte mós atu prevene no ajuda sosializa ema ne’ebé hetan moras ne’e labele senti hanesan buat at ida, maibé tenta mós oinsá atu hamenus no redus ka hapara serbisu, ne’e responsavél bo’ot ida ne’e iha ita bo’ot sira nia liman,” dehan Reprezentante Rrezidente Komisaun Funsaun Públiku, José Telo Soares Cristovão ba jornalista sira iha Praia dos Coqueiros Díli, Kinta, 5/06/2025.
Nune’e nia dehan, kargu ne’ebé sira simu laos previlejiu maibé kargu hanesan responsabilidade tanba ne’e sira halo juramentu no asina termu direta fó prezidenti Institutu Nasionál Kombate HIV Sida (INCSIDA) no mós sira nia mandatu tuir lei hateten ba tinan 4, maibé iha prosesu servisu lao iha dalan klaran karik sira la kontribui ka ladun di’ak, prezidenti INCSIDA nia iha kompetensia atu hasai sira.
“Ami husi Komisaun Funsaun Públiku enkoraja ita bo’ot sira servisu fó di’ak tanba responsabilidade ida ne’e todan tebes, no responsabilidade ida ne’e instituisaun hare’e ba futuru Timor nian tanba moras ne’e la di’ak, tuir lolos fatin ida ne’e indika ba ita nia matebian saudozu Fernandu lasama fatin ne’e indika ba nia, maibé nia fó espíritu volunáriu entrega fatin ne’e no fó mós motivasaun ida katak servisu atu servi de’it ba rai ida ne’e labele hakribi ba moras ida ne’e servi ho di’ak no servi ho justu atu halakon ka hamenus moras ida ne’ebé ita dehan moras at”, nia afirma.
Iha fatin hanesan, Vise-Primeiru Ministru, Mariano Asanami Sabino haktuir, instrusaun ida ne’ebé mak espesífiku no instrusaun ne’ebé importante tebes atu halo kampaña no sosializa moras sira ne’e atu labele hadaet tan ba ema seluk, sira ne’ebé kona ona moras mós labele senti hanesan iha kotuk, sira nafatin sidadaun importante no sidadaun ne’ebé nafatin fó konstribuisaun.
Governante ne’e mós husu ba sira ne’ebé mak simu kargu, tenke implementa no realiza ho di’ak no servisu fó fuan ho laran atu dedika sira nia servisu ba rai no mós ba funsionáriu públiku hotu-hotu ne’ebé hili ne’e ba iha estadu atu servi ba ema hotu.
“Ita ba iha estadu no estadu ba ema tomak, estadu ba povu tomak no estadu la iha diskriminasaun tenki iguál ba ema hotu, ida ne’e importante tebes no ida ne’e mak imi nia dedikasaun, imi nia determinasaun no imi nia fuan ho laran atu servi sai birokrasia administrativu ne’ebé di’ak liu no makina estadu ne’ebé di’ak liu”, dehan Vise-Primeiru Ministru.
Nia hatutan, tanba ne’e mak konsekuensi husi nasaun ida ne’e katak “Repúblika Demokratika” ne’e fó opsaun oin-oin ba ema hotu-hotu dignu iha partidu oin-oin, maibé ba funsionáriu públiku ne’e espasu ida atu servi, la’os fó kór ona no’ laos fó nia partidu no la’os fó nia ideolójia, nia ideolójia úniku mak servi di’ak liu ba povu no ba nasaun tanba ema hotu nia dedikasaun, nune’e mós membru governu kuandu hakat ona ba juramentu ne’e hanesan sira jura ona katak sira sei servi estadu ho lolos durante tinan 5 hotu sira fila fali ba partidu ba hala’o nia kampaña maibé durante tinan 5 sira nia dedikasaun ba estadu.
Enkuantu Prezidenti INCSIDA, Daniel Marçal, hatete, primeira vez INCSIDA halo istória foun tanba nia ema nain ha’at (4) simu posse ba diretór, xefe departamentu nain ha’at (4) no xefe seksaun nain ha’at (4).
“Ohin primeira vez INCSIDA halo istória foun ida ne’ebé nia oan rasik simu posse ba diretór nain 4 no xefe departementu nain 4 no xefe seksaun nain 4, prosesu ida ne’e servisu hamutuk ho gabinete prinsipál Vise-Primeiru Ministru, Funsaun Públiku no INCSIDA hotu-hotu hamutuk ikus mai fó nia rezultadu, ohin sira nain 14 simu tomada de posse, simu posse atu asegura liu tan servisu, espera ho tomada de posse lideransa foun sira ne’e atu halo servisu di’ak liu tan ba dezenvolve ita nia nasaun no ba ita nia povu, espera problema moras HIV-SIDA ne’e bele resolve”, dehan Prezidenti INCSIDA, Daniel Marçal.
Nia preokupa tebes ho númeru ne’ebé aumenta iha estatistika no iha dadus ne’e númeru aumenta ne’e labele preokupa tanba da-daun ema barak hetan kazu ne’e tanba konsensia komunidade ba tes ran ne’e makas tebes.
“Númeru ne’ebé aumenta iha estatistika no iha dadus ne’e aumenta ne’e labele preokupa tanba da-daun ema barak hetan kazu ne’e tanba konsiensia komunidade ba tes ran ne’e makas tebes, uluk la iha, agora voluntariamente ba tes ran ne’e barak tanba ne’e mak ita bele hetan kazu barak, tanba ne’e ho ita nia esforsu hotu agora ita hare’e ema sira ne’ebé moris ho HIV-SIDA la tauk ba halo tratamentu ko’alia ona iha públiku ne’e prosesu ida, no mós ita hare’e ita Timor ne’e kazu barak liu SIDA, barak liu ne’e signifika katak ita hotu nia susesu ema barak halo tratamentu no ema sira ne’ebé kona HIV sira halo tratamentu di’ak no la da’et ba SIDA, tanba da’et ba SIDA ona ne’e perigozu ema bele mate, ne’e susesu ba ita hotu ho ministériu saúde no INCSIDA ne’ebé halo servisu di’ak”, dehan INCSIDA.
Aliende ne’e kazu drop out kuaze atus ha’at resin ona, ne’e tanba sira nafatin falta koñesimentu husi nia maluk sira ne’ebé moris hela ho HIV-SIDA no sira hanoin ema kona HIV-SIDA ne’e moras at sei mate lalais, tanba ne’e sira tauk hatudu oin iha públiku, maibé esperensia realidade ema moris ho HIV-SIDA barak tebes mak moris ho vida naruk no saúde di’ak.
“Tanba ne’e ita nia maluk sira ne’ebé drop out tanba sira tertipu ho ai-moruk tradisionál sira ne’ebé mak ema dehan kura HIV maibé HIV la iha ai-moruk atu kombate iha ema nia isin, hemu aimoruk ne’ebé mak governu prepara ba moras HIV atu bele asegura ema nia saúde”, nia hatutan.
Nune’e INCSIDA nafatin buka meius hodi halo atividade kampaña sira bele lao no fó nafatin apelu ba sira ne’ebé moris ho HIV-SIDA atu labele tauk no moe ba halo tratamentu, tanba ema nia mate ne’e destinu iha maromak nia liman, maibé di’ak liu ba tes ran hodi halo tratamentu hemu aimoruk atu HIV labele monu ba SIDA.
“Sira ne’ebé menoridade mak hetan barak liu, liu-liu labarik ki’ik oan sira tanba kauza husi inan aman, ne’e la hatene aman iha ona moras HIV no la halo tratamentu, nia moris hamutuk ho nia fen la iha tratamentu entaun vírus iha nia aman ne’e da’et fali ba nia oan, tanba ne’e ita dehan ema hotu-hotu tenke tes ran kuandu laen iha ona pozetivu HIV tenke ba halo tratamentu hodi salva nia fen, ida ne’e posibilidade mós salva nia oan”, nia salienta
Prezidente ne’e hatutan, tato lao’s hotu-hotu bele halo tranformasaun HIV maibé iha tato balu ne’ebé uza daun ida de’it ne’e risku tanba ema balu iha tato ona, bele iha vírus HIV hafoin lori fali daun ba ema seluk ne’e risku, bele iha posibilidade maibé ema balu hatene katak daun ida ema ida sei la halo tranformasaun.
Entretantu kandidatus ne’ebé simu tomada de posse hamutuk nain 14 kompostu husi feto hitu (7) no mane hitu (7).
Jornalista: Rogerio Anuno
Editora: Sandi Belo
