(Díli), Aimutin – 13 Abril 2026, Iha kantu ida iha área Aimutin, munisípiu Díli, Domingas Gomes ho nia parseiru António Maia kontinua luta moris loro-loron atu sustenta família liu husi negósiu ki’ik fa’an mina rai, ba sira, negósiu ne’e la’ós deit fonte rendimentu, maibé esperansa atu fó futuru di’ak ba oan sira.
Domingas hatete, tempu uluk, bainhira nia hahú negósiu iha tinan 2014. Iha tempu ne’ebá, presu mina rai sei asesível, no sira bele sosa ho folin ki’ik iha fatin hanesan Pertamina no mós besik Aeroportu Internasional Nicolau Lobato. Maibé agora, situasaun muda drastikamente.
“Uluk litru ida $1.15 to’o $1.25, maibé agora sae to’o $2.00. Bidon ida mós uluk $100 to’o $200, agora sae to’o $500,” dehan Domingas, ho lian kiik ne’ebé hatudu preokupasaun, iha nia hela fatin Aimuti, foin lalais ne’e.
Negosiante ne’e deklara tan katak, aumentu presu ne’e obriga sira atu aumenta mós folin venda, agora, mina rai fa’an ho $3 kada litru, no 5 litru ho $12, maske nune’e, rendimentu ne’ebé sira hetan sei limitadu. Iha semana ida, sira bele hetan deit entre $20 to’o $30 husi bidon ida no sufisiente atu responde ba nesesidade família boot ida.
Domingas ho António iha oan na’in sia, balun estudu iha universidade hanesan Universidade da Paz (UNPAZ) no Universidade Nacional Timor Lorosa’e (UNTL), no seluk eskola iha sekundária no primária. Maibé realidade ekonomia limita sira-nia kapasidade. husi oan sira iha oan ida mak tenke para eskola tanba laiha osan atu suporta.
“Ha’u halo negósiu ne’e atu haree oan sira bele eskola no hetan moris di’ak liu,” nia dehan, ho esperansa ne’ebé sei nafatin moris iha nia laran.
Maske iha motivasaun boot, realidade loro-loron la fasil. Iha loron balun, kliente barak mai sosa, maibé iha loron seluk, venda menus loos. Flutuasaun ida ne’e halo rendimentu la estabíl, no aumenta tan presaun ba sira nia moris.
Domingas ho nia família hatudu reziliénsia iha difikuldade, sira nia istória la’ós deit kona-ba negósiu ki’ik, maibé kona-ba luta, sakrifísiu no dominasaun esperansa atu lori mudansa ba gerasaun foun.
Iha tempu ne’ebé presu sasan básiku kontinua sae, istória Domingas nian sai hanesan retratu ida ba realidade barak família iha Timor-Leste luta atu hela iha linha balansu entre nesesidade loro-loron no mehi ba futuru ida ne’ebé di’ak liu.
Jornalista/Estajiáriu: Serafin Dos Reis Jeronimo
Editór: Francisco Pereira
