(Díli) Kampus Central- Estudante Universitáriu Timor-Leste (EUTL), Sesta ne’e hala’o konferensia imprensa ligadu ho keixa benefisiáriu Pensaun Mensál Vitalísia.
Iha konferensia imprensa ne’e porta voz Nelson da Silva, hatete, EUTL nia pozisaun no nia diresaun iha dinámika foun, Estudante Universitáriu Timor-Leste (EUTL) nu’udar movimentu estra-parlamentáriu ne’ebé dirije povu nia insatisfasaun perante sistema neo-liberál no parlamentarizmu ne’ebé la dok ona.
Porta voz ne’e deklara, kansela sosa kareta ba deputadu 65, no hapara totál tradisaun sosa kareta luxu no halakon lei pensaun mensál vitalísia no alterasaun ba Lei Liberdade Reuniaun no Manifestasaun ne’ebé impede ema nia direitu atu hato’o ideia kontra poder públiku.
“Alokasaun OJE ba setór estratéjiku sira Alerta dala ida tan katak, vitória kansela sosa karreta no halakon lei pensaun mensál vitalísia la’os entrega hosi elite, nein hosi partidu sira ne’ebé asentu iha parlamentar tantu opozisaun ka governu mak fó ba ita povu maubere, maibé, ida ne’e nu’udar rezultadu hosi asaun masa ne’ebé EUTL organiza iha ne’ebé rezulta kanek, tohar, raan turuk, terus, susar no kesi-kabun, sein asaun masa mak mudansa ne’e sei la akontese”, dehan porta voz Nelson da Silva, iha kampus Central, Sexta 7/11/2025.
Nia hatutan, husi presaun polítika povu maubere nian liu husi manifestasaun mak obriga Parlamentu Nasionál hodi aprezenta Projetu Lei Nú. 11 ne’ebé debate iha Plenária PN pasa ho unanimidade, votu a favór 62, abstensaun no kontra zero, projetu ne’e nia konteúdu mak revoga ka halakon totál, sein ezesaun ba pensaun vitalísia ba Ex-deputadu no Ex-titulár Órgaun Soberania sira, ikus Prezidente Repúpublika promulga ona lei foun ne’e hodi halakon totál pensaun mensál vitalísia no direitu regalia sira seluk, no públika ona iha Jornál Repúblika liu-husi Lei Nú. 7/2025, 29 fulan Setembru.
“Maibé hafoin PR promulga tiha revogasaun ba LPMV, iha benefisiáriu sira husi ex- deputadu no ex-titulár orgaun soberanu sira hamutuk ema nain tolunulu (30) husu Tribunal Rekursu atu halo fiskalizasaun abstrata susesiva ba lei revogasaun refere liu husi Provedória Direitus Humanus no Justisa – PDHJ iha loron 24 fulan outubru Konforme artigu 150.° K-RDTL, ita hotu hatene katak, antes ne’e mós iha benefisiáriu balun halo interpretasaun oioin ba revogasaun lei LPMV ho razaun rua katak, primeiru, lei foun ne’e labele halakon direitu adkiridu tanba konfiansa, protesaun no armonia sosiál no segundu, lei ne’e labele aplika ba kotuk tanba viola prinsípiu naun-retroatividade iha K-RDTL, maibé, razaun refere la konsege konvense PN no PR, ikus mai PN aprovadu no PR promulgadu, ba kestaun ne’e, ami hakarak alerta ba públiku no liu-liu Tribunal Rekursu katak, tuir doutrina, no konforme ami nia entendimentu, direitu adkiridu mak nu’udar direitu ne’ebé ema ida hetan ona hafoin kumprimentu ba kritériu legál-normativu, direitu ne’e adkire antes mudansa ba norma ne’ebé fó fatin ba indivídu ida atu hetan direitu refere”, nia hatutan
Nia salienta, LPVM mak durante ne’e regula benefísiu no regalia ne’ebé fó ba ex-deputadu no ex-titulár órgaun soberania sira.
“Ita hatene katak LPMV mak durante ne’e regula benefísiu no regalia ne’ebé fó ba Ex-deputadu no Ex-titulár órgaun soberania sira, bainhira EUTL hamutuk ho kamada sosiál halo asaun-masa, PN no PR revoga tiha lei refere, maibé benefisiáriu sira kontinua buka dalan oin-oin, hakarak atu mantein nafatin direitu adkiridu ka benefísiu refere, signifika, sira hakarak atu lei foun ne’e labele halakon sira nia direitu atu sira kontinua simu pensaun mensál no goza direitu regalia sira to’o mate alias aldeia la fila”, Nia salienta
Nia dehan, sira la konkorda argumentu refere, no hakarak esplika ba públiku no liu-liu ba Tribunál mak hanesan:
1. Direitu adkiridu la’ós direitu absolutu no inerente iha indivídu ida, direitu refere la’os fundamentál, maibé konsede ka fó liu husi lei espesifika ne’ebé PN hamosu iha 2006, 2007 no altera iha 2017, labele asegura direitu adkiridu indivídu ida nian, enkuantu sorin seluk povu barak mak sei moris ki’ak, terus no susar.
2. Direitu ba pensaun mensál vitalísia la’os direitu fundamentál, estruturalmente, pensaun mensál vitalísia la hakerek iha Konstituisaun RDTL, hatene katak direitu fundamentál
sira, ne’e hakerek iha títulu II, III iha parte II hosi K-RDTL, aleinde ne’e, direitu fundamentál sira mós konsagra dispersamente iha K-RDTL no analogamente iha lei sira seluk, bainhira lee didi’ak, pensaun mensál vitalísia la’ós tama iha kategoria direitu fundamentál.
“Ami lee didi’ak ona katak lei foun ne’e tenke revoga totál duni PMV signifika, lei ne’e tenke aplika retroativamente, tanba ami hare’e katak lei ne’e la kontra prinsipiu naun-retroativadade ne’ebé regula iha n.° 2 artigu 24.° K-RDTL, buat ne’ebé loos mak artigu refere ko’alia kona-ba restrisaun ba direitu fundamentál sira, no pensaun mensál vitalísia la’os direitu fundamentál, pensaun refere la integra iha parte II KRDTL, ne’ebé ko’alia kona-ba rejime direitu fundamentál, artigu supra-mensionada refere konsagra iha títulu I, ne’ebé ko’alia kona-ba prinsípiu jerál ba direitu fundamentál, entaun, prinsípiu ne’e regula no aplika ba direitu fundamentál sira ne’ebé konsagra iha títulu II no III hosi parte segundu K-RDTL, nune’e, dala ida tan: Pensaun Mensál Vitalísia la’os direitu fundamentál, aplikasaun retroativu ba direitu refere la viola K-RDTL, tanba ne’e mak lei ne’e revoga totál, PMV ne’e Konstituisionál, ami nia pozisaun mak hakarak hatete ba TR hodi deklara konstituisionál ba revogasaun LPMV, tanba revogasaun ba lei refere la viola iha K-RDTL”, tenik nia .
Sira mós alerta ba komité baze universitáriu, movimentu sosiál no povu tomak kontinua organiza an, diskusaun, foku no maxima vijilánsia ba TR, atu kontinua reziste, tenke vijilánsia atu TR bele deklara kontituisionál lalais ba lei sitada, atu bele halakon totál pensaun mensál vitalísia iha Timor-Leste, Se enkuantu, desizaun TR mak la tuir ezijénsia EUTL no povu maubere nian, mak EUTL ho povu maubere sei tun ba batalla iha tribunal oin.
Jornalista: Jeny Fernandes/Mada de Lima
Editora: Quisânia Gleide
