(Díli) Becora- Moras HIV/SIDA kontinua afeta ba ema nia vida iha mundu tomak, inklui Timor-Leste, dau-daun ne’e ema ne’ebé hetan moras HIV/SIDA iha Timor hamutuk rihun rua, atus ha’at (2.400) no ema nain atus ha’at (400) mak mate ona kauza husi HIV/SIDA.
Prezidente Institutu Nasionál Kombate HIV/SIDA (INCSIDA sigla português), Daniel Marçal hatete, númeru HIV/SIDA dau-daun ne’e 2.400, husi númeru ne’e ema nain 400 mak lakon ona sira nia vida kauza husi moras ne’e.
“Númeru HIV/SIDA agora hatuk 2.400, iha Díli kuaze 1.700 itál ona, husi númeru sira ne’e tuir dadus ne’ebé fó sai husi Ministériu Saúde, ema kuaze 400 resin ona mak mate, ne’e ida ita detekta ona ne’e maibé ida subar hela ne’e ita la hatene, tanba ema barak teste HIV fila ba uma muda sira nia númeru telemovél no diresaun entaun ita la hatene, balu to’o mate ona mak ita ba hare’e ne’e pasiente antigu, maibé sira lakohi hemu ai-moruk no halai ses husi tratamentu”, dehan Prezidente Institutu Nasionál Kombate HIV/SIDA, Daniel Marçal, ba jornalista sira iha sede suku Becora, Kuarta, 22/10/2025.
Prezidente ne’e hatutan, kazu ne’e aumenta tanba antes ne’e ema halo teste ran uitoan de’it tanba sira tauk ho nia rezultadu, maibé agora ema barak iha ona konsiénsia ba halo teste ran.
“Númeru kazu ne’e sa’e makas ne’e la’os tanba ema la iha koñesementu, maibé tanba uluk ema ba teste ran ne’e uitoan de’it tanba sira tauk ho nia rezultadu, uluk ema mate barak tanba ita la hatene, uluk ema moras ho SIDA barak liu no HIV uitoan de’it, tanba ema kona HIV lakohi ba teste ran no halo tratamentu, moras ona ba Klinika no Ospitál teste ran mak foin hatene, maibé la’os ona iha faze HIV, tama ona ba iha SIDA, maibé agora ne’e SIDA uitoan de’it HIV mak barak liu tanba ema barak iha ona konsiénsia ba halo teste ran”, nia hatete.
Nia dehan, fatores ne’ebé aumenta kazu sa’e makas ne’e tanba atividade livre ne’e barak los, ema sira kona HIV ne’e la’os nia la koñese no la iha informasaun, nia hatene hela maibé tanba seksu ne’e ema barak mak susar atu kontrola an.
“Ema barak halo seksu livre ne’e la’os tanba nia la hatene informasaun kona ba HIV maibé tanba nia gostu no nia hakarak mak halo nia haluha tiha katak ema ne’e iha ona HIV karik”, nia informa
Iha fatin hanesan, Reprezentante Ministru Kordenador Asuntu Sosiais, Florindo da Silva Vicente, hatete, moras HIV/SIDA moras ida ne’ebé perigozu tebes iha mundu inklui Timor-Leste, moras ne’e simples maibé kuandu akontese mak fasil atu da’et bainhira la hatene atu hadok an husi moras ne’e.
“Ita ko’alia dezenvolvimentu ema hanoin mak dezenvolvimentu infraestrutura ne’ebé estadu halo, maibé haluha tiha dezenvolvimentu mentalidade ka hasa’e koñesementu ne’e dezenvolvimentu ida, muda hahalok moris husi la hatene ba hatene ne’e mós la fasil, tanba ne’e mak governu kria instituisaun ida INCSIDA ne’e atu fahe informasaun hodi prevene moras HIV/SIDA, tanba moras ne’e perigozu tebes iha mundu inklui Timor-Leste, ita hare’e buat ne’e simples maibé kuandu akontese iha ita nia bairu mak fasil atu da’et, kuandu ita la hatene atu hadok an husi moras ne’e”, hakotu nia
Entretantu iha Timor-Leste kazu HIV aumenta kada tinan, tanba ne’e INCSIDA kontinua halo sensibilizasaun atu eduka komunidade kona-ba moras ne’e ho estilu komunikasaun ne’ebé klaru no sensívu nune’e ema hotu bele preve an atu halo teste ran no tratamentu.
Jornalista: Sandi Belo
Editora: Quisânia Gleide
