(Bobonaro) Balibo- Komemorasaun loron trajedia Balibo Five ba tinan 50 no loron Nasionál Liberdade Imprensa ba da-tolu, Provedór Direitus Umanus no Justisa (PDHJ), hatete, jornalista tenki brani atu luta ba kompromete, tenke halo servisu kontribui ba luta kontra injustisa ne’ebé mak akontese iha Timor no luta atu hari’i demokrásia ne’ebé di’ak.
Provedor Direitus Umanus no Justisa (PDHJ) Virgílio da Silva Guterre “Lamukan” hatete, dala barak ema hanoin atu buka hatene oinsá mak jornalista nain lima mate iha Balibó, ema barak husu tanba sá mak Balibó Five iha loron 16 Fulan Outubru hili hanesan loron nasionál bá Liberdade imprensa? Tanba tempu barak liu ba kotuk ema buka atu hatene oinsá jornalista nain lima nia mate, agora tempu ida hanoin kona-ba saída mak sira halo hela iha sira nia moris, liu-liu saida mak sira halo ba iha Timor no iha fatin ida ne’e.
“Hanesan ita nia maluk ida kuandu mate lakon buat ne’ebé ita halo mak primeiru hanesan ema fiar nain ita harohan ita reza, ita nia orasaun ita sempre rekoñese aleinde agradese ba Maromak rekoñese ema sira ne’e ninia di’ak ne’ebé mak halo ba ita, tanba ne’e, ohin iha Balibo ita tenke brani atu kompromete, ita tenke halo servisu kontribui ba luta kontra injustisa luta atu hari’i demokrásia ne’ebé bazeia ba ita nia mehi”, dehan Provedór Direitus Umanus no Justisa (PDHJ) Virgílio da Silva Guterres “Lamukan” iha kalan reflesaun Nasionál kona-ba papel média iha tempu rezisténsia no faze dezenvolvimentu Nasionál, iha kampu Balibo Vila, Kuarta 15/10/2025
Entaun depois tinan 50 la’os ona tempu atu hanoin kona-ba trajedia, maibé tempu ona atu hanoin kona-ba Liberdade, pergunta nafatin, Liberdade ida oinsá katak bele livre maibé interese Estadu tenke tau iha konsiderasaun, ne’e mak parte ida husi reflesaun.
“Ha’u hein katak jornalista sira hakerek hela komprimisiu Tenente jenerál FFDTL komprimisiu entidade estadu nian ida Forsa Armadas atu defende Liberdade imprensa no mós garantia Liberdade ba jornalista sira atu kestiona no halo eskurtini ba poder Públiku sira”, dehan Virgílio.
Nune’e mós, Xefe Estadu Maior Jeneral FALINTIL-Forsa Defeza Timor-Leste (F-FDTL), Tenente Falur Rate Laek, hatete, Tinan lima-nulu (50) liu ba, iha loron 16 fulan-Outubru tinan 1975, joven jornalista australianu no britaniku na’in lima (5) Greg Shackleton, Tony Stewart, Gary Cunningham, Brian Peters, no Malcolm Rennie lakon sira- nia vida iha Balibo, hetan oho husi forsa Indonezia sira ne’ebe hahú sira nia invazaun ba territoriu Timor-Leste, la to’o fulan rua, iha loron 8 fulan Dezembru tinan 1975, jornalista australianu Roger East, ne’ebé mai iha Timor-Leste hodi halo investigasaun kona-ba nia kolega sira nia lakon hetan mós kapturasaun no oho husi forsa Indonézia sira iha Díli.
“Sira na’in ne’en (6) ne’e la’ós kombatente, sira profisionál média nian ne’ebé hili atu prezente iha tempu ne’ebé ita nia povu deside nia destinu, sira hili atu iha ne’e atu fó sai ba mundu lia loos kona-ba saida mak akontese iha Timor- Leste, sira selu ho sira nia moris ba sira nia kompromisu ba verdade no justisa, ihin loron, ita hanoin hikas sira la’ós de’it nu’udar vítima, maibé nu’udar símbolu aten barani no dedikasaun nian ba lia loos, sira nia prezensa iha Timor-Leste, iha momentu krítiku iha ita nia istória, hatudu kbi’it no importánsia jornalízmu nian hodi hari’i konsiénsia mundiál kona-ba realidade povu ne’ebé luta ba sira nia autodeterminasaun”, dehan Falur.
Tanba trajédia Balibo labele dissosia husi luta ba autodeterminasaun iha Timor Leste, iha tempu nakukun sira ne’eba, iha Outubru 1975, povu Timor hasoru sira nia tempu ida ne’ebé krusiál liu, no liu tiha sékulu kolonizasaun portugés nian, Timor-Leste ho lejítimu aspira atu ezerse nia direitu inalienável ba autodeterminasaun, ne’ebé konsagra iha Karta Nasoens Unidas nian no prinsípiu fundamentál sira direitu internasionál nian.
“Sira nain lima komprende katak lia loos mak pilar esensiál ba justisa hodi ariska sira nia moris hodi dokumenta eventu sira ne’ebé lori ba invazaun, jornalista sira ne’e buka atu fó lian ba sira ne’ebé lian laek, fó vizibilidade ba sira ne’ebé la hare’e, no alerta komunidade internasionál ba ameasa sira ne’ebé mosu iha territóriu Timor.
Sira nia mate la’os saugati de’it sira nia sakrifisiu sai hanesan símbolu poderozu ida kona-ba importánsia liberdade imprensa nian no papél vitál ne’ebé jornalista sira hala’o hodi defende direitus umanus, promove demokrasia, no hari’i dame.
“Tanba jornalista internasionál sira nia ezemplu inspira ita hodi hari’i Timor-Leste ida ne’ebé lia loos menan lia bosok, justisa menan impunidade, no liberdade menan opresaun,” nia konklui.
Jornalista: Sandi Belo
Editora: Quisânia Gleide
















