Moris Depende ba Mota Comoro, Xefi Suku Bandu Peneira Rai Henek Besik Bronjon

Díli, 02 Abril 2026 — Iha mota Comoro, atividade peneira rai henek sai ona dalan moris ba ema barak ne’ebé la iha servisu formal. Maibé iha tempu hanesan, autoridade lokal husi Suku Comoro fó avizu katak atividade nee presiza tuir regra ambiental no seguransa, liu-liu bandu halo besik bronjon no ponte.

Juliaun Fernandes idade (35), husi Munisípiu Ermera, Postu Administrativu Atsabe, Suku Leimea Kraik, Aldeia Goulolo, agora dadaun hela iha Díli hodi peneira rai henek iha mota Comoro atu sustenta nia família no asegura oan sira nia edukasaun.

Nia dehan hahú servisu nee husi tinan 2018 tanbá nesesidade ekonomia uma laran.

“Se ita la esforsu-an, susar atu lori oan sira ba eskola. Maske ema seluk deskansa, hau nafatin servisu hodi asegura sira nia futuru,” dehan Juliaun.

Iha loron ida, nia bele hetan rendimentu entre $10 to’o $20 dolares, depende ba ema ne’ebé mai sosa rai henek. Juliaun iha oan nain rua, Alexia Simao no Tarsizio Barros, ne’ebé agora dadaun sei iha eskola pre-sekundária. Nia esposa, Madalena Cardoso, hela iha foho Atsabe, enkuantu nia mesak hela iha Díli buka moris.

Maibé atividade nee la’ós deit kona-ba esforsu fisiku. Trabalhador sira iha mota hasoru risku boot, hanesan udan ne’ebé bele lori tiha rai henek ne’ebé sira halibur ona, no difikuldade atu hetan sosa nain. Bainhira laiha ema mai tula, sira la hetan osan.

Iha parte seluk, Xefi Suku Comoro, Eligio J. das M., hateten katak peneira rai henek iha mota presiza tuir regra sira atu proteje ambiente no evita dezastre. Nia klarifika tan katak regra sira ne’e la’ós tara bandu maibé hanesan tadisaun ne’ebé ita presija la’o tuir. Tanba atu halo tara bandu presiza lia-nain no animál atu atu realiza.

“Ema sira tenki peneira rai henek dook husi ponte, pelo menus 50 metru, no labele halo atividade besik bronjon tanba bele estraga fluxo bee,” dehan Xefi Suku.

Nia mós hateten katak maioria trabalhador sira mai husi área hanesan Comoro, Bebonuk, Beto, Madohi no Manleuana.

Maski rai henek iha mota gratis, trabalhador sira presiza esforsu maka’as atu hetan rendimentu ki’ik. Iha merkadu, kubiku ida rai henek bele to’o $80 dolares, maibé sira ne’ebé peneira iha mota hetan parte ki’ik deit husi valor ne’e.

Julião husu ba Governu atu tau matan ba sira nia kondisaun servisu, hanesan kria fatin dignu ida atu sira bele hamahan aan husi udan no loron matan no halo servisu ho seguru.

Atividade nee hatudu realidade moris ema ki’ik sira ne’ebé depende ba setor informál atu sustenta família no asegura oan sira nia futuru, iha tempu ne’ebé konstrusaun iha Díli aumenta beibeik no presu material konstrusaun mós sae.

Autoridade lokal kontinua apela ba komunidade atu respeita regra ambiental no seguransa bainhira halo atividade iha mota.

Jornalista                     : Serafin Dos Reis Jeronimo / Moises Quefi/Milenio D.C Maria

Editor                            : Felisberto F. da Costa