Mota Bedois Sai Lixeiru Ba Komunidade Ailele-hun Hodi Soe Lixu

(Díli) Camea– Tinan barak ona komunidade Aldeia Ailele-hun, Suku Camea, Postu Administrativu Cristo-Rei utiliza mota sai hanesan lixeiru hodi soe foer.
Komunidade Aldeia Ailele-hun, Tomas da Costa, hatete, durante ne’e sira soe foer iha mota laran tanba la iha fatin lixeiru ida atu sira soe foer iha laran no dala ruma foer ne’ebé mak iha sira so’e iha toos laran no sunu de’it.
“Foer ne’e ami ba so’e iha mota laran de’it ka ami so’e iha toos laran mak sunu de’it tanba fatin lixu la iha, parte relevante ruma mós seidauk mai iha ne’e atu hare’e fatin ne’e hodi tau netik lixeiru ida iha ne’e mós lae”, dehan komunidade Tomas da Costa ba Média Mudansa, iha Aldeia Ailele-hun, Suku Camea, Tersa, 19/01/2026.
Nia hatutan, tinan barak ona mak sira utiliza mota Bedois sai hanesan lixeiru ba sira hodi soe lixu.
“Tinan barak ona mak ami uza mota sai hanesan fatin lixu hodi so’e foer sira ne’e, ami so’e iha mota to’o udan bo’ot mota tun ne’e mota lori tiha”, hatutan nia
Nia mós husu ba parte saneamentu atu kria lixeiru iha sira nia fatin nune’e sira bele tau lixu tuir nia fatin.
“Ha’u husu ba parte saneamentu atu kria netik fatin lixu ida ida iha ami nia aldeia nune’e ami bele tau lixu sira ne’e iha fatin ne’ebé mak governu kria ona atua mi labele so’e tan lixu iha mota laran hodi fali impaktu mós mai ami komunidade sira rasik”, komunidade ne’e husu.
Iha fatin hanesan komunidade Valeria Eca, hatete, fatin lixu iha maibé distansia do’ok husi sira nia hela fatin tanba ne’e sira soe lixu iha mota laran ou sunu iha to’os laran, nia mós hatutan tan katak sira presija tebes kria lixeiru iha Aldeia Ailele-hun nune’e sira bele soe lixu iha nia fatin.
“Ami rona informasaun husi autoridade lokál katak fatin lixu iha, maibé do’ok husi ami nia hela fatin ho nune’e ami la konsege ba soe lixu iha nia fatin tanba distansia do’ok husi ami nia hela fatin, entaun obrigatoriu ami tenki soe iha mota laran ou soe iha toos laran”, haktuir Valeria.
Nune’e, Delegadu Aldeia Ailele-hun, Francisco Maria, informa, fatin lixu iha maibé komunidade mak la iha konsiénsia hodi soe lixu iha nia fatin.
“Ami avizu ona ba komunidade sira atu soe lixu iha nia fatin tanba lixeiru mós preparadu ona, maibé komunidade mak la iha konsiénsia hodi soe lixu iha nia fatin, lei kona-ba soe lixu mós iha ona tanba ne’e komunidade sira ne’ebé mak la soe lixu iha nia fatin sei selu ka multa ba governu”, esplika Delegadu Francisco Maria ba Média Mudansa liu husi Telefone.
Hatan ba preokupasaun ne’e, Diretor Servisu Munisipal de Agua, Saneamentu e Ambiente (sigla-MASA), Domingos Godinho, rekonese katak, los duni iha Suku Camea, Aldeia Ailele-hun seidauk iha lixeiru, ho razaun, Ekipa Servisu Munisipal de Agua, Saneamentu e Ambiente sei kobre bazeia ba Mapamentu ne’ebe distribui ona iha área kobertura.


“Ita nia Ekipa Servisu Munisipal de Agua, Saneamentu e Ambiente sei tun ba iha terenu hodi halo verifikasaun fila fali ba iha fatin instalasaun lixeiru sira ne’ebé seidauk estabelese iha área Díli laran liu-liu iha Suku Camea, Aldeia Ailele-hun hodi normaliza hikas fali lixeiru sira, nune’e komunidade sira bele soe lixu tuir nia fatin”, dehan Diretor Servisu Munisipal de Agua, Saneamentu e Ambiente, Domingos Godinho ba Media Mudansa iha edifisiu Presidente Autoridade Munisipiu Díli, Tersa, 20/01/2026.
Diretór servisu Munisipal de Agua, Saneamentu e Ambiente ne’e salienta sira mós sei halo verifikasaun ba iha asesu estrada sira ne’ebé iha Díli laran, tanba dalaruma kareta sira labele asesu hodi halo limpeza ba iha lixu sira ne’ebé komunidade sira produz ba.
“Iha tempu badak ita nia ekipa sei tun ba halo fali verifikasaun hodi hare’e to’ok asesu ba estrada, kareta bele tama ka lae, se kareta la tama karik ita bele tau lixeiru iha fatin ne’ebé bele akumula lixu sira, nune’e ita bele kontribui ba iha sidade moos”, dehan nia.
Nia hatutan, dadaun ne’e ekipa saneamentu halo hela limpeza iha Ponte Maufelu, Bidau no to’o iha ponte Habibi, nune’e mós iha ekipa balun halo hela limpeza iha área tasi nian no mós iha jardin sira iha Díli laran, nune’e mós Ekipa Servisu Munisipal de Agua, Saneamentu e Ambiente fahe ba ekipa rua, ekipa ida ba iha halibur/dasa foer no ekipa ida ba iha raut foer hodi tula ba iha kareta.
“Ekipa Servisu Munisipal de Agua, Saneamentu e Ambiente iha lei Diploma Ministerial numeru 4/2002 hatete oras soe lixu ne’e kalan tuku 12:00 to’o 6:00, maibe Autoridade Munisipal hasai sirkula ne’e husi loraik tuku 18:00 to’o tuku 6:00 madrugada, maibe ita nia komunidade sira depois de ekipa sira ba raut tiha foer ona hafoin iha tuku 7:00 tuku 10:00 sira foin ba soe fali foer, no lixeiru ne’ebé estabelese iha Dili laran minimu 50 metru entre ida ba ida no masimu liu mak 100 metru entre ida ba ida, nune’e mós iha kareta manual hamutuk 50 no kamioneta otomatika iha 10 no kareta amroul iha 5 no pesoal ne’bé halo servisu ba iha limpeza lixu hamutuk 450 ital no pesoal ne’ebé akompaña kamioneta otomatika hamutuk 40”, tenik nia.
Orariu limpeza hahú husi oras dader 6:00-10:00, depois kontinua fali iha sesaun loraik nia iha oras14:00-17:00, se loron-loron ema hotu kontribui ba iha sidade mós fiar katak Díli sei sai fatin ne’ebé furak iha ema hotu nia matan no sei dada ema husi estranjeiru sira atu vizita Timor-Leste. Maibe agradese ba komunidade sira iha ona konsiensia soe lixu tuir nia fatin diferensia ho tempu uluk.
Diretór ne’e mos fó hanoin ba komunidade hotu ne’ebé hela iha Díli atu “kuidadu Díli hanesan ita nia an rasik, Díli atu livre husi lixu hanesan ho nasaun sira seluk, presiza ita hotu nia kontribuisaun no kolaborasaun”.
Observasaun direita husi jornalista Media Mudansa iha terenu hare’e katak iha Suku Camea, Aldeia Ailele-hun la iha lixeiru, maioria komunidade sira utiliza mota sai hanesan lixeiru hodi soe lixu.

Jornalista: ekipa Media Mudansa
Editora: Sandi Belo

banner 325x300